Vì sao đêm sinh nhật không thấy chòm sao cung mình: tháng thấy rõ ở Việt Nam

Vào dịp sinh nhật, Mặt Trời đứng ở gần chòm sao cùng tên với cung của bạn, nên chòm đó chìm trong ánh sáng ban ngày và không thể nhìn thấy. Muốn thấy rõ chòm sao cung mình vào buổi tối ở Việt Nam, hãy chọn khoảng ba, bốn tháng trước sinh nhật, lúc chừng 9 giờ tối: khi đó chòm đứng cao trên bầu trời phía nam.

Bài này giải thích lý do bằng hình học đơn giản, đưa bảng thời điểm từng chòm hoàng đạo đứng cao nhất lúc 21 giờ ở Việt Nam, và chỉ ra một lợi thế ít người để ý: ở vĩ độ thấp như Việt Nam, các chòm phía nam như Bọ Cạp, Nhân Mã lên cao hơn hẳn so với châu Âu, nơi phần lớn sách chiêm tinh phổ thông được viết ra.

Ngày sinh nhật, Mặt Trời đứng chắn trước chòm sao

Cung Mặt Trời của bạn được định nghĩa bằng vị trí Mặt Trời trên hoàng đạo vào ngày sinh. Theo thiên văn, vào thời điểm đó Mặt Trời đứng trước một vùng trời, và vùng trời ấy ở rất gần chòm sao cùng tên với cung hoặc chòm liền trước nó. Nói cách khác, vào dịp sinh nhật, chòm sao "của bạn" đang ở cùng hướng với Mặt Trời.

Ánh sáng Mặt Trời làm bầu trời ban ngày sáng xanh, che hết các ngôi sao. Khi Mặt Trời lặn, các chòm ở gần nó cũng lặn theo ngay sau đó, chìm trong ráng chiều. Vì vậy trong khoảng vài tuần quanh sinh nhật, chòm sao cung của bạn gần như không thể quan sát.

Người xưa biết rất rõ hiện tượng này. Họ theo dõi ngày một chòm sao lần đầu ló lên ở chân trời phía đông trước bình minh, sau thời gian chìm trong ánh Mặt Trời, và dùng nó làm mốc lịch mùa vụ. Ai Cập cổ đại gắn mùa nước sông Nile lên với ngày sao Thiên Lang xuất hiện trở lại trước bình minh.

Hiện tượng này cũng giải thích một cảm giác quen thuộc: những chòm sao bạn thấy vào các tối mùa hè không phải những chòm thấy vào các tối mùa đông. Trong lúc Trái Đất đi quanh Mặt Trời, phía đêm của Trái Đất lần lượt hướng ra những phần khác nhau của vòng hoàng đạo. Chòm nào nằm đối diện Mặt Trời thì đứng cao nhất lúc nửa đêm; chòm nào cùng phía với Mặt Trời thì chỉ có mặt trên bầu trời ban ngày, vô hình với mắt thường.

Một chi tiết nữa: do tiến động, ngày nay vào ngày sinh nhật Mặt Trời thường đứng trước chòm liền trước chòm cùng tên. Người sinh ngày 1/5, cung Kim Ngưu, có Mặt Trời ở trong chòm Bạch Dương. Dù vậy cả hai chòm đều ở gần Mặt Trời, nên kết luận vẫn như nhau: không thấy được.

Bảng: khi nào mỗi chòm hoàng đạo đứng cao nhất lúc 21 giờ

Bảng ghi ngày mỗi chòm đi qua kinh tuyến, tức đứng cao nhất trên bầu trời phía nam, vào khoảng 21 giờ tại Hà Nội, tính bằng phần mềm lịch thiên văn theo vị trí giữa chòm. Ở các tỉnh khác chênh nhau không đáng kể; vài tuần trước và sau mốc này vẫn quan sát tốt.

Cột ngày cung dùng cách làm tròn phổ biến cho mọi năm. Mốc "đứng cao nhất lúc 21 giờ" lặp lại gần như giống nhau mỗi năm, chỉ trôi rất chậm qua nhiều thế kỷ.

Cứ mỗi tháng trôi qua, cùng một chòm đứng cao nhất sớm hơn khoảng hai tiếng. Vì vậy nếu bạn hay thức khuya, có thể thấy chòm của mình sớm hơn trong năm vào lúc nửa đêm hoặc rạng sáng.

Quy tắc nhẩm nhanh và vài ví dụ

Quy tắc chung. Chòm sao cung của bạn đứng cao nhất lúc 9 giờ tối vào khoảng ba, bốn tháng trước sinh nhật. Lùi thêm một tháng thì chòm đứng cao lúc 11 giờ đêm; tiến thêm một tháng thì nó đã nghiêng về phía tây lúc 9 giờ.

Ví dụ giả định, người sinh tháng 8, cung Sư Tử. Chòm Sư Tử đẹp nhất buổi tối khoảng tháng 4. Sao Regulus sáng trắng xanh nằm ở cuối hình lưỡi liềm ngược tạo đầu và bờm sư tử, dễ nhận ra cả ở thành phố.

Ví dụ giả định, người sinh tháng 11, cung Bọ Cạp. Chòm Bọ Cạp đẹp nhất buổi tối khoảng tháng 7, với sao Antares đỏ ở giữa thân và hình móc câu cong ở đuôi. Đây là một trong những chòm dễ nhận nhất bầu trời mùa hè Việt Nam.

Ví dụ giả định, người sinh tháng 1, cung Ma Kết. Chòm Ma Kết đẹp nhất buổi tối khoảng tháng 9 nhưng rất mờ. Ở thành phố thường chỉ thấy vài sao lẻ tẻ; cần một nơi trời tối mới nhận ra hình tam giác dẹt của nó.

Người sinh trong khoảng 30/11 – 18/12. Mặt Trời lúc đó ở chòm Xà Phu theo thiên văn. Nếu tò mò, bạn có thể tìm Xà Phu vào các tối cuối tháng 7, ngay phía trên Bọ Cạp.

Ở Việt Nam, chòm phương nam lên cao hơn châu Âu

Độ cao phụ thuộc vĩ độ. Một ngôi sao đứng cao nhất trên bầu trời ở độ cao bằng 90 độ trừ đi hiệu giữa vĩ độ nơi bạn đứng và xích vĩ của sao. Việt Nam trải từ khoảng 8,5 tới 23,4 độ bắc, thấp hơn nhiều so với các nước châu Âu ở khoảng 40–55 độ bắc.

Antares từ Hà Nội và từ London. Antares có xích vĩ khoảng âm 26,5 độ. Ở Hà Nội nó lên tới khoảng 42 độ trên chân trời, ở TP. Hồ Chí Minh khoảng 52 độ, còn ở London chỉ chừng 12 độ, sát mép nhà cửa. Đó là lý do sách phương Tây hay mô tả Bọ Cạp là chòm "thấp, khó thấy trọn", điều không đúng với người đọc ở Việt Nam.

Nhân Mã và hướng tâm Ngân Hà. Nhân Mã nằm về phía tâm dải Ngân Hà. Ở Việt Nam, những tối tháng 8 không trăng, ở nơi trời tối, vùng trời quanh Nhân Mã và Bọ Cạp rực rỡ hơn hẳn so với cách mô tả trong sách châu Âu.

Giờ địa phương gần như không đổi gì. Cả nước dùng chung múi giờ UTC+7 nhưng trải từ khoảng 102 tới 109 độ kinh đông. Một chòm sao đứng cao nhất ở Đà Nẵng sớm hơn ở Hà Nội chừng mươi phút, ở Điện Biên muộn hơn chừng mười một phút; với việc ngắm bằng mắt thường, chênh lệch này không đáng kể.

Các chòm phía bắc cũng rất cao. Song Tử với Pollux có xích vĩ khoảng 28 độ bắc, ở Hà Nội lên gần đỉnh đầu, khoảng 83 độ. Mọi chòm hoàng đạo đều lên cao ở Việt Nam, không chòm nào bị khuất hẳn.

Mặt Trăng và hành tinh như người dẫn đường

Một cách thú vị để tìm chòm sao hoàng đạo là nhờ Mặt Trăng. Mặt Trăng đi một vòng hoàng đạo so với nền sao trong khoảng 27,3 ngày, nghĩa là mỗi tháng nó lần lượt ghé qua cả mười ba chòm, mỗi chòm vài ngày. Các bảng lịch thiên văn ghi rõ hôm nào Mặt Trăng ở gần ngôi sao sáng nào, như Aldebaran, Regulus, Spica, Antares.

Khi Mặt Trăng ở gần chòm của bạn và không quá tròn, nhìn vùng trời quanh nó sẽ thấy ngay chòm cần tìm. Trăng tròn thì ngược lại: ánh sáng quá mạnh làm các sao mờ biến mất. Những tối trăng non hoặc trăng khuyết là thời điểm tốt hơn.

Các hành tinh sáng như sao Mộc và sao Thổ cũng giúp được việc này. Chúng di chuyển rất chậm trên nền sao, ở trong một chòm hoàng đạo cả năm hoặc vài năm. Năm nào sao Mộc ở chòm của bạn, chòm đó có thêm một điểm sáng nổi bật, không nhấp nháy, dễ làm mốc.

Một mẹo nhỏ khi nhìn: hành tinh thường sáng đều, không nhấp nháy như sao, nhất là khi lên cao. Nếu thấy một điểm rất sáng nằm trên đường nối Mặt Trăng với các sao hoàng đạo mà không lấp lánh, nhiều khả năng đó là sao Mộc, sao Thổ hoặc sao Hoả.

Trong chiêm tinh, những lần Mặt Trăng hay hành tinh đi qua cung của bạn hay được gán nghĩa này nọ. Ở đây ta chỉ dùng chúng như mốc định hướng: đó là chuyển động thật, đo được, không cần gán ý nghĩa nào để thấy thú vị.

Chòm mờ và trời thành phố: kỳ vọng cho đúng

Không phải ai cũng thấy được chòm cung mình từ ban công nhà, và điều đó hoàn toàn bình thường:

• Cự Giải rất mờ; ở nơi tối có thể thấy một đốm mờ như mây ở giữa chòm, đó là cụm sao Tổ Ong, rõ hơn khi dùng ống nhòm.
• Song Ngư mờ và trải rộng; phần dễ nhận nhất là một vòng tròn nhỏ gồm vài sao mờ ở phía dưới Phi Mã.
• Ma Kết và Bảo Bình cũng mờ, thường chỉ nhận ra khi đã quen bầu trời hoặc khi có hành tinh sáng đi qua làm mốc.
• Kim Ngưu, Song Tử, Sư Tử, Xử Nữ, Bọ Cạp có sao sáng, nhìn được ở hầu hết các thành phố trong những tối trời quang.
• Ứng dụng mô phỏng bầu trời trên điện thoại vẽ sẵn đường nối sao; bầu trời thật không có những đường đó, nên đừng ngạc nhiên nếu hình thật khác hình trong ứng dụng.

Thấy hay không thấy chòm sao cùng tên không thay đổi gì về cung của bạn trong chiêm tinh. Nhưng tự tìm được nó trên trời là một trải nghiệm đáng có, giúp những cái tên quen thuộc trên mạng gắn với một vùng trời có thật.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao vào ngày sinh nhật không thấy chòm sao cung mình?

Vì vào ngày đó Mặt Trời đứng gần chòm sao ấy trên bầu trời. Chòm sao mọc và lặn cùng Mặt Trời, chìm trong ánh sáng ban ngày và ráng chiều, nên không quan sát được trong vài tuần quanh sinh nhật.

Khi nào thấy rõ chòm sao cung mình nhất?

Vào khoảng ba, bốn tháng trước sinh nhật, lúc chừng 9 giờ tối, chòm đứng cao nhất trên bầu trời phía nam. Bảng trong bài ghi tháng cụ thể cho từng chòm khi nhìn từ Việt Nam.

Ở Việt Nam có thấy đủ 12 chòm hoàng đạo không?

Có. Việt Nam ở vĩ độ thấp nên mọi chòm hoàng đạo đều lên cao. Các chòm phía nam như Bọ Cạp, Nhân Mã còn lên cao hơn nhiều so với khi nhìn từ châu Âu.

Chòm Bọ Cạp nhìn ở Việt Nam vào tháng nào đẹp nhất?

Các buổi tối tháng 6 tới tháng 8, đẹp nhất quanh tháng 7 khi chòm đứng cao nhất lúc khoảng 9 giờ tối. Sao Antares đỏ ở giữa thân và cái đuôi cong móc câu rất dễ nhận ra.

Có cách nào dễ tìm chòm sao hoàng đạo mà không cần kinh nghiệm?

Có thể nhờ Mặt Trăng, vốn đi qua mọi chòm hoàng đạo mỗi tháng. Xem lịch hôm nào Mặt Trăng ở gần chòm bạn cần, chọn tối trăng chưa quá tròn và nhìn vùng trời quanh nó.

Thấy hay không thấy chòm sao có ảnh hưởng gì tới cung không?

Không. Cung trong chiêm tinh nhiệt đới được tính theo vị trí Mặt Trời trên hoàng đạo từ điểm xuân phân. Việc ngắm chòm sao cùng tên chỉ là cách làm quen với bầu trời thật.