Xà Phu (Ophiuchus) là một chòm sao lớn nằm vắt qua xích đạo trời, giữa chòm Hercules ở phía bắc và chòm Bọ Cạp ở phía nam; nhìn từ Việt Nam, vào khoảng 21 giờ những tối cuối tháng 7, nó đứng gần như trên đỉnh đầu. Mỗi năm Mặt Trời đi qua phần phía nam của chòm này khoảng 18 ngày, từ cuối tháng 11 tới giữa tháng 12.
Tên Xà Phu thường xuất hiện trên mạng như "cung thứ 13". Bài này để chuyện cung sang một bên và giới thiệu Xà Phu đúng như một chòm sao: hình dạng, những thiên thể đáng chú ý, ngày Mặt Trời đi qua tính bằng lịch thiên văn, và mùa nào trong năm có thể tìm thấy nó trên bầu trời Việt Nam.
Xà Phu nằm ở đâu trên bầu trời
Xà Phu chiếm một vùng trời rộng, trải từ khoảng 30 độ phía nam tới khoảng 14 độ phía bắc xích đạo trời, quanh xích kinh 17 giờ. Phía bắc là chòm Hercules, phía nam là Bọ Cạp và một phần Nhân Mã. Hai bên trái phải là hai nửa của chòm Cự Xà, con rắn mà người cầm rắn đang giữ.
Ngôi sao sáng nhất là Rasalhague, cấp sao khoảng 2,1, nằm ở đỉnh đầu hình người, cách đường hoàng đạo hơn 35 độ về phía bắc. Như vậy phần "đầu" của Xà Phu ở rất xa đường đi của Mặt Trời; chỉ phần chân hình người phía nam mới chạm xuống hoàng đạo. Khi nói Mặt Trời "ở trong Xà Phu", tức là Mặt Trời đi qua khu vực chân người, ngay phía trên chòm Bọ Cạp.
Hình Xà Phu không nổi bật như Bọ Cạp hay Nhân Mã bên dưới. Phần lớn sao của nó ở cấp 2 tới cấp 4, xếp thành một hình gần giống chiếc nhà có mái nhọn hoặc một hình thang lớn. Người mới tập nhận chòm thường bắt đầu từ Antares đỏ của Bọ Cạp rồi dò lên phía bắc.
Vùng này cũng gần hướng tâm Ngân Hà. Ở nơi trời tối, dải Ngân Hà đi qua rìa phía đông của Xà Phu với nhiều đám mây sao và dải bụi tối, nên khu vực trông dày đặc hơn hẳn so với các chòm hoàng đạo mùa thu như Song Ngư hay Bảo Bình.
Hình người cầm rắn và chòm Cự Xà bị cắt làm đôi
Tên Ophiuchus trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là người cầm rắn. Trong cách đọc phổ biến của thần thoại Hy Lạp – La Mã, hình người này thường được gắn với Asclepius, vị thần y học, người được kể là giỏi tới mức có thể cứu người sắp chết. Con rắn quấn trên cây gậy của Asclepius đến nay vẫn là một biểu tượng của nghề y ở nhiều nước. Cũng có những truyền thống khác gắn hình này với nhân vật khác; các nguồn cổ không hoàn toàn thống nhất.
Con rắn mà Xà Phu cầm là một chòm riêng tên Cự Xà (Serpens). Đây là chòm duy nhất trong 88 chòm bị chia làm hai mảnh không liền nhau: phần đầu rắn nằm phía tây Xà Phu, phần đuôi rắn nằm phía đông. Khi IAU vẽ biên giới, vùng của người cầm rắn nằm chen giữa, nên hai nửa con rắn được giữ chung một tên nhưng là hai vùng tách biệt.
Chi tiết này cho thấy biên giới chòm sao hiện đại cố gắng tôn trọng hình vẽ cổ tới mức chấp nhận một chòm bị cắt đôi. Nó cũng giải thích vì sao Xà Phu có chân chạm xuống hoàng đạo: trong hình cổ, người cầm rắn đứng đạp lên con bọ cạp, và ranh giới năm 1930 đi theo đúng bố cục ấy.
Ptolemy đã xếp cả Xà Phu và Cự Xà vào danh mục 48 chòm của mình, nhưng mười hai cung khi đó đã là một hệ chia đều có từ trước, không tính đến chuyện chân hình người nào chạm vào đường đi của Mặt Trời. Ở các atlas sao in thời Phục hưng và sau đó, người vẽ thường cho Xà Phu một dáng đứng uy nghi, hai tay giữ con rắn uốn lượn vắt ngang trời, hai chân đặt lên lưng con bọ cạp; nhiều bản khắc đồng loại này nay vẫn được các bảo tàng và thư viện lưu giữ như tác phẩm mỹ thuật.
Những thiên thể đáng chú ý trong Xà Phu
Rasalhague. Sao sáng nhất của chòm, cấp khoảng 2,1. Tên có gốc tiếng Ả Rập, nghĩa là đầu của người cầm rắn. Nhìn từ Việt Nam vào mùa hè, nó lên rất cao, gần thiên đỉnh.
Siêu tân tinh Kepler năm 1604. Mùa thu năm 1604, một ngôi sao mới bùng sáng trong vùng Xà Phu và sáng hơn mọi ngôi sao khác trên trời trong một thời gian. Johannes Kepler theo dõi và viết sách về nó, nên nó mang tên ông. Đây là siêu tân tinh cuối cùng trong dải Ngân Hà của chúng ta mà người trên mặt đất nhìn thấy bằng mắt thường được ghi chép rõ.
Sao Barnard. Một sao lùn đỏ ở rất gần hệ Mặt Trời, khoảng 6 năm ánh sáng, nổi tiếng vì dịch chuyển trên nền trời nhanh nhất trong các ngôi sao đã biết. Nó quá mờ để thấy bằng mắt thường, cần kính thiên văn.
Các cụm sao cầu. Xà Phu chứa nhiều cụm sao cầu, mỗi cụm là hàng trăm nghìn ngôi sao già tụ thành khối tròn. Hai cụm M10 và M12 là mục tiêu quen thuộc với người dùng ống nhòm hoặc kính nhỏ.
Hành tinh đi ngang qua thường xuyên. Vì đường hoàng đạo cắt qua phía nam chòm, Mặt Trăng tháng nào cũng đi ngang Xà Phu, và các hành tinh cũng lần lượt đi qua. Vào những năm sao Mộc hay sao Thổ ở vùng này, chòm có thêm một điểm sáng không nhấp nháy rất dễ nhận ra.
Mặt Trời đi qua Xà Phu ngày nào
Bảng dưới ghi thời điểm Mặt Trời đi qua các ranh giới quanh Xà Phu, tính bằng phần mềm lịch thiên văn với biên giới chính thức của IAU, quy về giờ Việt Nam, làm tròn tới phút.
| Ranh giới | Năm 2026 | Năm 2027 |
|---|---|---|
| Từ Thiên Bình sang Bọ Cạp | 00 giờ 29, ngày 24/11 | 06 giờ 41, ngày 24/11 |
| Từ Bọ Cạp sang Xà Phu | 12 giờ 28, ngày 30/11 | 18 giờ 35, ngày 30/11 |
| Từ Xà Phu sang Nhân Mã | 19 giờ 55, ngày 18/12 | 02 giờ 10, ngày 19/12 |
Như vậy Mặt Trời ở trong Xà Phu khoảng 18 ngày rưỡi mỗi năm, gấp gần ba lần thời gian nó ở trong Bọ Cạp. Mốc giờ xê dịch vài giờ giữa các năm vì năm dương lịch không khớp tròn số ngày, và cứ bốn năm lại được kéo về bằng ngày nhuận.
Đem so với một năm xa hơn, như năm 1990, các mốc này gần như trùng ngày, chỉ lệch vài giờ. Tiến động làm chúng trôi muộn dần khoảng một ngày sau mỗi khoảng 72 năm, nên trong một đời người coi như không đổi.
Trong khoảng thời gian này Mặt Trời đứng ngay trước Xà Phu, nên chòm sao chìm trong ánh sáng ban ngày; người sinh trong những ngày đó không thể nhìn thấy nó vào dịp sinh nhật.
Khi nào thấy Xà Phu từ Việt Nam
Xà Phu là chòm sao của các buổi tối mùa hè. Vào khoảng 21 giờ, nó đứng cao nhất trên bầu trời phía nam quanh cuối tháng 7. Một tháng trước đó, cùng giờ ấy, nó còn ở thấp phía đông nam; một tháng sau, nó đã nghiêng về phía tây nam. Từ khoảng tháng 6 tới đầu tháng 9 là thời gian dễ tìm nhất vào buổi tối.
Vì Rasalhague nằm khoảng 12,5 độ phía bắc xích đạo trời, nhìn từ Hà Nội ở vĩ độ khoảng 21 độ bắc, ngôi sao này lên tới độ cao hơn 80 độ, gần như ngay trên đầu. Ở TP. Hồ Chí Minh nó cũng lên rất cao. Phần chân người cầm rắn phía nam thấp hơn, nằm ngay trên Bọ Cạp, vẫn dễ thấy ở mọi miền vì Việt Nam ở vĩ độ thấp.
Bắt đầu từ tháng 10, Xà Phu xuống thấp dần ở phía tây sau hoàng hôn rồi biến mất trong ánh chiều. Từ cuối tháng 11 tới giữa tháng 12, Mặt Trời ở ngay trong chòm nên không thể thấy. Sau đó Xà Phu xuất hiện lại trên bầu trời trước bình minh, và tới khoảng tháng 3, tháng 4 nó đã lên cao vào lúc rạng sáng.
Để nhận ra chòm, cách quen thuộc là tìm Antares của Bọ Cạp, ngôi sao đỏ nổi bật ở phía nam những tối mùa hè, rồi nhìn lên phía bắc: khoảng trời rộng với các sao vừa phải xếp thành hình thang lớn là Xà Phu. Ở thành phố, chỉ vài sao sáng nhất của chòm hiện ra; ở vùng núi hoặc ven biển xa đèn, hình người cầm rắn rõ hơn nhiều.
Xà Phu trong lịch sử chiêm tinh
Hệ mười hai cung đều nhau ra đời ở Lưỡng Hà như một công cụ tính lịch, trước khi người Hy Lạp hoàn chỉnh danh mục 48 chòm. Khi Ptolemy viết sách về chiêm tinh, ông dùng mười hai cung 30 độ tính theo điểm xuân phân và điểm chí, còn Xà Phu chỉ xuất hiện trong danh mục sao như mọi chòm khác. Chân người cầm rắn chạm hoàng đạo không làm thay đổi hệ cung.
Ở thế kỷ 20, sau khi ranh giới IAU được công bố, một vài tác giả đề xuất hệ mười ba cung có Xà Phu, chia theo biên giới chòm sao thật. Các đề xuất này có người theo nhưng không trở thành dòng chính trong chiêm tinh phương Tây, vốn tiếp tục dùng hệ nhiệt đới mười hai cung. Chiêm tinh theo hệ sao, phổ biến ở Ấn Độ, cũng giữ mười hai phần đều nhau.
Vì vậy nếu bạn sinh trong khoảng 30/11 tới 18/12, thông tin "Mặt Trời ở chòm Xà Phu" là một sự thật thiên văn đúng, còn cung của bạn trong chiêm tinh nhiệt đới vẫn là Nhân Mã. Hai câu ấy trả lời hai câu hỏi khác nhau và không mâu thuẫn. Biết thêm câu thứ nhất là một cách thú vị để làm quen với bầu trời thật, chứ không phải lý do để đổi bất cứ điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Chòm Xà Phu nằm ở đâu trên bầu trời?
Xà Phu nằm vắt qua xích đạo trời quanh xích kinh 17 giờ, giữa Hercules ở phía bắc và Bọ Cạp ở phía nam, hai bên là hai nửa chòm Cự Xà. Chỉ phần chân hình người phía nam chạm xuống đường hoàng đạo.
Mặt Trời ở trong chòm Xà Phu từ ngày nào tới ngày nào?
Theo ranh giới IAU, năm 2026 Mặt Trời vào Xà Phu khoảng trưa 30/11 và rời sang Nhân Mã tối 18/12 giờ Việt Nam. Các năm khác lệch vài giờ, có năm sang ngày 19/12, vì năm dương lịch không tròn số ngày.
Mùa nào nhìn thấy Xà Phu rõ nhất ở Việt Nam?
Các buổi tối từ tháng 6 tới đầu tháng 9, đẹp nhất quanh cuối tháng 7 khi chòm đứng cao nhất lúc khoảng 21 giờ. Từ cuối tháng 11 tới giữa tháng 12 không thể thấy vì Mặt Trời ở ngay trong chòm.
Ngôi sao nào sáng nhất trong Xà Phu?
Sáng nhất là Rasalhague, cấp sao khoảng 2,1, nằm ở đầu hình người cầm rắn. Ngôi sao này cách đường hoàng đạo hơn 35 độ về phía bắc, nhìn từ Hà Nội vào mùa hè lên gần như tới đỉnh đầu.
Sinh vào khoảng Mặt Trời ở Xà Phu thì cung chiêm tinh có đổi không?
Không. Chiêm tinh nhiệt đới tính cung theo đoạn 30 độ từ điểm xuân phân, nên người sinh từ 30/11 tới 18/12 vẫn thuộc cung Nhân Mã. Việc Mặt Trời ở chòm Xà Phu là một thông tin thiên văn riêng.
Siêu tân tinh Kepler có liên quan gì tới Xà Phu?
Siêu tân tinh năm 1604 bùng sáng trong vùng trời của Xà Phu và được Johannes Kepler theo dõi, viết sách về nó. Đây là siêu tân tinh cuối cùng trong dải Ngân Hà được ghi chép rõ là thấy bằng mắt thường.