Góc hợp (conjunction) là khi hai thiên thể nằm ở cùng, hoặc gần cùng, một vị trí trên vòng hoàng đạo khi nhìn từ Trái Đất, tức cách nhau khoảng 0 độ. Trong bản đồ sao, hai hành tinh hợp nhau được đọc như hai giọng hoà vào một: chủ đề của chúng được hiểu là gắn chặt với nhau. Đây là góc chiếu dễ thấy nhất, vì nhiều khi bạn có thể nhìn thấy nó bằng mắt thường trên bầu trời.
Bài này đi vào góc hợp: nó là hiện tượng thiên văn gì, các cặp hợp quen thuộc như Mặt Trời và Mặt Trăng (trăng non) hay sao Kim và Mặt Trời, độ lệch cho phép thường dùng, những quy ước cổ như "bị đốt" và "cazimi", góc hợp vắt qua hai cung, và vì sao không có góc hợp nào là điềm báo. Phần chuyện các hành tinh chậm gặp nhau theo chu kỳ dài thuộc về một chủ đề khác, ở đây chỉ nhắc qua.
Góc hợp trên bầu trời thật: nhìn thấy được
Khác với nhiều khái niệm chiêm tinh chỉ tồn tại trên giấy, góc hợp có thể quan sát. Khi sao Kim và sao Mộc đến gần nhau trên trời lúc chạng vạng, người đi đường ở Hà Nội hay Đà Lạt có thể thấy hai chấm sáng đứng sát nhau. Báo chí gọi đó là "giao hội". Trong chiêm tinh, đó là góc hợp. Hai thiên thể vẫn cách nhau hàng trăm triệu cây số trong không gian; chúng chỉ nằm gần cùng một hướng khi nhìn từ Trái Đất.
Vì vậy góc hợp là chuyện của hướng nhìn, không phải khoảng cách thật. Các hành tinh đi trên những quỹ đạo gần mặt phẳng hoàng đạo, nên khi nhìn từ Trái Đất chúng như đi trên một con đường hẹp, và chuyện hai hành tinh "đuổi kịp nhau" trên con đường ấy xảy ra thường xuyên. Mặt Trăng, thiên thể đi nhanh nhất, hợp với mỗi hành tinh khoảng một lần mỗi tháng.
Mỗi lần ngắm một cặp hành tinh đứng gần nhau, xin nhớ dặn trẻ nhỏ không nhìn thẳng vào Mặt Trời, kể cả lúc mặt trời lặn còn chói. Góc hợp giữa hành tinh và Mặt Trời gần như không bao giờ nhìn thấy được vì hành tinh chìm trong ánh sáng ban ngày.
Hai cặp hợp quen thuộc: trăng non và sao Kim cạnh Mặt Trời
Cặp hợp quen thuộc nhất là Mặt Trời và Mặt Trăng. Khi hai thiên thể này cùng kinh độ hoàng đạo, ta có trăng non, mặt sáng của Mặt Trăng quay hẳn đi khỏi Trái Đất nên không nhìn thấy. Chu kỳ từ trăng non này tới trăng non sau dài trung bình khoảng 29,5 ngày. Âm lịch Việt Nam lấy ngày có trăng non làm mùng 1 mỗi tháng, nên nói gọn: mỗi mùng 1 âm lịch là một góc hợp giữa Mặt Trời và Mặt Trăng. Ngược lại, rằm là lúc hai thiên thể đối nhau, khoảng 180 độ.
Cặp thứ hai là sao Thuỷ hoặc sao Kim với Mặt Trời. Vì hai hành tinh này nằm trong quỹ đạo Trái Đất, nhìn từ Trái Đất chúng không bao giờ đi xa Mặt Trời quá một khoảng: sao Thuỷ tối đa khoảng 28 độ, sao Kim khoảng 47 độ. Hệ quả là góc chiếu duy nhất trong năm góc chính mà sao Thuỷ có thể tạo với Mặt Trời là góc hợp. Sao Kim cũng vậy, vì 47 độ chưa tới lục hợp 60 độ. Những bài viết nói "sao Thuỷ vuông Mặt Trời" là đã nhầm về thiên văn.
Thiên văn học còn phân biệt hai kiểu hợp của sao Kim và sao Thuỷ với Mặt Trời: hợp trong, khi hành tinh nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời, và hợp ngoài, khi hành tinh ở phía bên kia Mặt Trời. Trong chiêm tinh, hai kiểu này cùng hiện ra như một góc hợp trên bản đồ, nhưng một số người đọc có tính tới chuyện hành tinh đang nghịch hành hay thuận hành lúc hợp.
Những quy ước cổ quanh góc hợp với Mặt Trời
Dưới tia nắng. Chiêm tinh cổ cho rằng hành tinh ở quá gần Mặt Trời thì bị ánh sáng che, không nhìn thấy được trên trời. Một số sách đặt ngưỡng khoảng 15 đến 17 độ cho tình trạng này. Nó gắn với quan sát thật: hành tinh ở gần Mặt Trời đúng là biến mất trong ánh hoàng hôn.
Bị đốt (combust). Khi hành tinh tiến gần hơn nữa, sách cổ hay dùng mốc khoảng 8 độ rưỡi, nó được gọi là "bị đốt". Truyền thống mô tả hành tinh bị đốt là bị lấn át, khó thể hiện. Đây là quy ước biểu tượng dựa trên hình ảnh ánh sáng lấn át, không phải nhận xét về con người.
Cazimi. Nghịch lý thú vị: khi hành tinh nằm gần như đúng tâm Mặt Trời, trong vòng khoảng 17 phút góc theo cách tính phổ biến, sách cổ lại coi nó ở vị trí đặc biệt thuận, gọi là cazimi, từ tiếng Ả Rập nghĩa là "ở trong tim". Ngưỡng con số khác nhau đôi chút giữa các tác giả.
Người hiện đại dùng thế nào. Nhiều sách tâm lý chiêm tinh thế kỷ 20 ít dùng ba khái niệm trên, coi mọi góc hợp với Mặt Trời là chủ đề hành tinh hoà vào bản sắc chung. Người theo hướng cổ điển thì giữ lại. Đây là chỗ hai trường phái khác nhau rõ rệt.
Độ lệch cho phép và góc hợp vắt qua hai cung
Hai hành tinh hiếm khi trùng nhau tới từng phút góc, nên người đọc dùng một khoảng chấp nhận gọi là độ lệch cho phép (orb). Với góc hợp, nhiều sách hiện đại dùng khoảng 8 đến 10 độ, rộng hơn khi có Mặt Trời hoặc Mặt Trăng; người khác thắt chặt hơn, chỉ 5 đến 6 độ. Không có con số thống nhất, và mỗi người đọc tự chọn rồi dùng nhất quán.
Một trường hợp cần chú ý là góc hợp vắt qua hai cung. Ví dụ giả định: sao Hoả ở 28 độ Bạch Dương, sao Kim ở 2 độ Kim Ngưu. Tính theo độ, hai hành tinh chỉ cách nhau 4 độ, rõ ràng trong khoảng hợp. Nhưng chúng ở hai cung khác nhau, một cung Lửa và một cung Đất. Người theo lối hiện đại tính đây là góc hợp bình thường; người theo lối cổ điển, vốn coi góc chiếu chủ yếu theo cung, xem đây là trường hợp đặc biệt, có khi không tính là "cùng chỗ" theo nghĩa đầy đủ.
Trong truyền thống Hy Lạp hoá, hai hành tinh cùng một cung còn được gọi là "cùng có mặt" chứ không xếp vào loại góc chiếu như lục hợp hay tam hợp, vì góc chiếu theo nghĩa gốc là hai vị trí "nhìn nhau" từ xa. Đây là chi tiết thuật ngữ, nhưng nó giải thích vì sao có sách liệt kê bốn góc chiếu chính, có sách liệt kê năm.
Góc hợp với các điểm: cung mọc, MC và điểm nút Mặt Trăng
Góc hợp không chỉ xảy ra giữa hai hành tinh. Người đọc bản đồ còn xem hành tinh hợp với bốn góc: một hành tinh nằm sát cung mọc hay sát MC được coi là rất nổi bật trên bản đồ. Lý do lại là hình ảnh trên trời: thiên thể vừa mọc hoặc đang ở giữa trời là thiên thể dễ thấy nhất. Vì các góc đổi rất nhanh theo giờ, góc hợp với góc bản đồ là phần nhạy nhất với sai số giờ sinh; lệch mười lăm phút đã có thể làm một hành tinh rời khỏi khoảng hợp.
Một loại hợp khác có hệ quả thiên văn rất rõ: Mặt Trời và Mặt Trăng cùng hợp gần một điểm nút của Mặt Trăng, tức chỗ quỹ đạo Mặt Trăng cắt mặt phẳng hoàng đạo. Khi trăng non rơi đúng gần điểm nút, Mặt Trăng che Mặt Trời và ta có nhật thực. Phần lớn các lần trăng non khác không gây nhật thực vì Mặt Trăng đi lệch phía trên hoặc phía dưới Mặt Trời. Chiêm tinh cổ rất chú ý tới các góc hợp này, còn chiêm tinh hiện đại hay đọc điểm nút như một trục biểu tượng.
Dù hợp với điểm nào, góc hợp với góc bản đồ hay điểm nút vẫn là mô tả cấu trúc. Nhật thực trong lịch sử từng bị xem là điềm, nhưng ngày nay nó được tính trước chính xác hàng trăm năm, và không có lý do để coi một lần nhật thực gần ngày sinh là dấu hiệu gì cho cuộc đời một người.
Đọc thử một góc hợp trên bản đồ giả định
Ví dụ giả định: bản đồ có sao Kim ở 14 độ Xử Nữ và sao Thổ ở 19 độ Xử Nữ, cùng ở nhà 6 theo hệ Placidus. Bước một, đo khoảng cách: 5 độ, nằm trong mọi mức độ lệch thường dùng cho góc hợp. Bước hai, xem cung: cùng Xử Nữ, nên cả lối cổ lẫn lối hiện đại đều tính là hợp đầy đủ. Bước ba, xem vị thế truyền thống: Xử Nữ là cung mà sách cổ ghi sao Kim ở thế "tù" (fall), còn sao Thổ không có vị thế đặc biệt ở đây.
Bước bốn, viết mô tả trung tính: chủ đề của sao Kim (gắn với thẩm mỹ, sự hài hoà) và chủ đề của sao Thổ (gắn với giới hạn, cấu trúc, thời gian) được đọc chồng lên nhau, đặt trong khung chủ đề nhà 6 là công việc thường ngày. Sách hiện đại có thể diễn tả bằng hình ảnh "cái đẹp được làm ra chậm và kỹ". Đó là một hình ảnh văn chương, không phải kết luận rằng người có bản đồ ấy làm nghề thủ công hay khó yêu.
Người đọc cẩn thận còn ghi chú rằng sao Kim đi nhanh hơn sao Thổ, nên trong ví dụ này sao Kim đang tiến dần tới sao Thổ, tức góc hợp đang áp sát. Chi tiết áp sát hay tách xa được nói kỹ hơn ở bài về độ lệch cho phép. Toàn bộ chuỗi bước trên dừng lại ở mô tả; không bước nào cần tới dự báo.
Góc hợp có tốt hay xấu không
Câu hỏi này xuất hiện liên tục trên mạng. Cách trả lời trung thực là: góc hợp không có tính chất riêng, nó lấy tính chất từ hai thiên thể tham gia. Vài điểm để đọc cho tỉnh táo:
- Sách cổ phân loại hành tinh thành nhóm thuận và nhóm khó, nên góc hợp giữa hai hành tinh "thuận" được mô tả nhẹ nhàng hơn; đây là di sản phân loại, không phải quan sát kiểm chứng.
- Sách hiện đại đọc góc hợp như sự hoà trộn hai chủ đề, chẳng hạn sao Kim (gắn với thẩm mỹ) hợp sao Thuỷ (gắn với lời nói) được mô tả là "lời nói mang tính thẩm mỹ"; đây là cách tạo hình ảnh, không phải tính cách cố định.
- Góc hợp giữa ba hành tinh ngoài cùng, như Thiên Vương với Hải Vương năm 1993, kéo dài nhiều tháng và rơi vào bản đồ của hàng triệu người sinh cùng thời kỳ; không thể dùng nó để mô tả riêng ai.
- Không có góc hợp nào là "hạn". Một bài viết dùng góc hợp để báo trước chuyện tai nạn, chia tay hay mất tiền là đi ra ngoài cả truyền thống lẫn hiểu biết thiên văn.
Cách nhìn lành mạnh là coi góc hợp như một điểm nhấn trong cấu trúc bản đồ: hai chủ đề được viết chồng lên nhau. Còn chủ đề ấy diễn ra thế nào trong đời một người là chuyện của chính người đó.
Câu hỏi thường gặp
Góc hợp có phải là góc chiếu không?
Trong cách dùng hiện đại thì có, và nó thường đứng đầu danh sách năm góc chính. Trong truyền thống Hy Lạp hoá, hai hành tinh cùng cung được gọi là "cùng có mặt", tách khỏi các góc chiếu nhìn nhau từ xa. Khác biệt này giải thích vì sao các sách đếm số góc chính khác nhau.
Vì sao sao Thuỷ chỉ có thể hợp với Mặt Trời mà không tạo góc chính nào khác?
Vì sao Thuỷ nằm trong quỹ đạo Trái Đất, nhìn từ Trái Đất nó không bao giờ cách Mặt Trời quá khoảng 28 độ. Khoảng này chưa đủ để tạo lục hợp 60 độ hay các góc lớn hơn, nên với Mặt Trời nó chỉ có thể hợp.
Trăng non có phải là góc hợp không?
Có. Trăng non là lúc Mặt Trời và Mặt Trăng cùng kinh độ hoàng đạo, tức góc hợp. Âm lịch Việt Nam lấy ngày có trăng non làm mùng 1, nên mỗi mùng 1 âm lịch gắn với một lần hợp như vậy.
Bị đốt (combust) có phải điều xấu không?
Đó là quy ước cổ cho rằng hành tinh quá gần Mặt Trời bị ánh sáng lấn át, nên khó thể hiện. Nó bắt nguồn từ quan sát hành tinh biến mất trong ánh hoàng hôn. Đây là cách mô tả biểu tượng, không dự báo chuyện gì cho người có bản đồ.
Độ lệch cho phép của góc hợp là bao nhiêu?
Không có con số chung. Nhiều sách hiện đại dùng khoảng 8 đến 10 độ, rộng hơn khi có Mặt Trời hoặc Mặt Trăng; người khác chỉ dùng 5 đến 6 độ. Điều quan trọng là chọn một mức và dùng nhất quán khi đọc.
Hai hành tinh hợp nhau trên bản đồ có gần nhau thật trong không gian không?
Không nhất thiết. Góc hợp chỉ nói hai thiên thể nằm gần cùng một hướng khi nhìn từ Trái Đất. Khoảng cách thật giữa chúng có thể rất lớn, như khi sao Kim ở gần Trái Đất còn sao Thổ ở xa phía sau.