Nhật thực và nguyệt thực không xảy ra ngẫu nhiên mà đến theo "mùa thực", khoảng sáu tháng một lần, khi trăng non hoặc trăng tròn rơi gần hai điểm mà quỹ đạo Mặt Trăng cắt hoàng đạo. Chiêm tinh phương Tây gọi hai điểm ấy là điểm nút Bắc và điểm nút Nam, và đọc các lần thực theo cặp cung đối diện mà trục nút đang đi qua.
Với nhiều nền văn hoá cổ, thực là điềm trời đáng sợ. Bài này giải thích cơ chế, các chu kỳ mà người Babylon đã nắm được từ rất sớm, cách chiêm tinh hiện đại đọc thực như mốc biểu tượng, và vì sao không cần coi thực là điềm xấu. Phần hướng dẫn ngắm thực thuộc các bài khác; ở đây chỉ nhắc một câu an toàn: không bao giờ nhìn Mặt Trời bằng mắt thường hay qua kính không có kính lọc đạt chuẩn.
Vì sao không phải tháng nào cũng có thực
Mỗi tháng âm lịch đều có một lần trăng non, khi Mặt Trăng ở giữa Trái Đất và Mặt Trời, và một lần trăng tròn, khi Trái Đất ở giữa. Nếu quỹ đạo Mặt Trăng nằm đúng trên mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất, tháng nào cũng có nhật thực và nguyệt thực. Nhưng quỹ đạo Mặt Trăng nghiêng khoảng 5 độ, nên phần lớn các lần trăng non, trăng tròn, Mặt Trăng đi lướt phía trên hoặc phía dưới, không che được Mặt Trời, cũng không lọt vào bóng Trái Đất.
Quỹ đạo nghiêng ấy cắt hoàng đạo ở hai điểm, gọi là điểm nút. Chỉ khi trăng non hoặc trăng tròn rơi đủ gần một trong hai điểm nút, ba thiên thể mới thẳng hàng đủ để có thực. Trên đường đi quanh hoàng đạo, Mặt Trời gặp một điểm nút khoảng mỗi 173 ngày, luân phiên giữa nút Bắc và nút Nam, nên mỗi năm có hai "mùa thực", mỗi mùa dài khoảng năm tuần.
Trong mỗi mùa thực thường có một nhật thực và một nguyệt thực cách nhau khoảng hai tuần, đôi khi ba lần thực. Tính cả năm, ít nhất có bốn lần thực, nhiều nhất bảy lần. Nhiều lần trong số đó chỉ là thực một phần hay nguyệt thực nửa tối rất khó nhận ra, và mỗi nhật thực chỉ thấy được trên một dải hẹp của Trái Đất.
Các chu kỳ của thực
Những con số dưới đây giải thích vì sao thực có thể tính trước hàng nghìn năm. Giá trị làm tròn.
| Chu kỳ | Độ dài gần đúng | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Tháng giao hội (trăng non tới trăng non) | khoảng 29,53 ngày | nhịp của các lần trăng non, trăng tròn |
| Khoảng giữa hai mùa thực | khoảng 173 ngày | nửa "năm thực" |
| Năm thực | khoảng 346,6 ngày | ngắn hơn năm dương lịch gần 19 ngày, nên mùa thực đến sớm dần mỗi năm |
| Trục điểm nút lùi trọn một vòng | khoảng 18,6 năm | mỗi cặp cung đối diện được trục nút đi qua khoảng một năm rưỡi |
| Chu kỳ Saros | khoảng 18 năm 11 ngày 8 giờ | sau quãng này một lần thực gần như lặp lại với hình dạng tương tự |
Chu kỳ Saros là thành tựu đáng nể của thiên văn cổ: người Babylon đã dùng nhịp khoảng mười tám năm để dự đoán nguyệt thực từ trước Công nguyên. Do có thêm tám giờ lẻ, mỗi lần lặp lại dải nhật thực dịch đi khoảng một phần ba vòng Trái Đất về phía tây, nên cùng một chuỗi Saros nhưng nơi thấy được thay đổi.
Dòng năm thực cũng có hệ quả dễ kiểm: vì năm thực ngắn hơn năm dương lịch gần 19 ngày, nếu năm nay mùa thực rơi vào tháng Ba và tháng Chín, thì vài năm sau nó đã dời về tháng Hai và tháng Tám. Mùa thực trôi ngược qua mọi tháng trong năm sau khoảng mười tám, mười chín năm, đúng bằng thời gian trục điểm nút lùi trọn một vòng hoàng đạo. Các con số khớp nhau như vậy vì chúng đều là những cách nhìn khác nhau của cùng một chuyển động.
Điềm trời: thực trong văn hoá cổ
Ở Lưỡng Hà, các điềm trời được ghi chép thành bộ sưu tập lớn gọi là Enūma Anu Enlil, trong đó có rất nhiều điềm về nguyệt thực. Người ta tin thực báo điều chẳng lành cho nhà vua, đến mức thời Tân Assyria có nghi thức đặt một "vua thế thân" ngồi ngai tạm trong thời gian điềm được cho là đang ứng, để vua thật lánh đi. Chi tiết này cho thấy chiêm tinh thời ấy là chiêm tinh của quốc gia và triều đình, chưa phải lá số cá nhân.
Ở phương Đông, sử sách nhiều triều đại cũng ghi chép nhật thực như điềm trời, và việc dự đoán thực đúng hay sai từng là chuyện hệ trọng với quan coi lịch. Trong dân gian Việt Nam, nguyệt thực được gọi bằng hình ảnh "gấu ăn trăng"; nhiều nơi xưa có tục gõ mâm, gõ nồi để "đuổi gấu". Đó là những tập tục văn hoá đáng trân trọng như một phần ký ức, không phải lời cảnh báo cho hôm nay.
Điểm chung của các quan niệm ấy là thực xảy ra đột ngột với người không biết tính trước, nên dễ gây sợ hãi. Khi thiên văn tính được thực chính xác tới từng phút, phần "bất ngờ" mất đi, và thực trở thành một cảnh trời người ta chờ đợi để xem.
Sinh gần ngày có thực: truyền thống đọc thế nào
Vì mỗi năm có từ bốn tới bảy lần thực, rất nhiều người sinh ra trong vòng vài ngày quanh một lần thực. Trong bản đồ sao, điều này hiện ra khi Mặt Trời và Mặt Trăng lúc sinh đứng gần trục điểm nút, cùng cung hoặc ở hai cung đối diện.
Sách chiêm tinh phổ thông hay mô tả chi tiết này bằng những chữ như "cuộc đời có nhiều bước ngoặt" hay "nhạy cảm với chu kỳ". Đây là những mô tả rộng tới mức hầu như ai cũng thấy mình trong đó, và cũng như các chi tiết khác, chúng không nói được điều gì chắc chắn về một con người. Không có lý do gì để lo lắng nếu con bạn sinh đúng ngày có thực; nhiều gia đình còn coi đó là một chi tiết đáng nhớ để kể lại khi con lớn.
Nếu muốn biết mình có sinh gần một lần thực không, bạn chỉ cần tra danh sách các lần thực của năm sinh trong lịch thiên văn, hoặc xem khoảng cách giữa Mặt Trời và điểm nút trong bản đồ sao.
Chiêm tinh hiện đại đọc thực thế nào
Trong chiêm tinh phương Tây hôm nay, nhật thực được đọc như một trăng non "mạnh hơn bình thường", nguyệt thực như một trăng tròn "mạnh hơn bình thường". Sách phổ thông hay gắn nhật thực với khởi đầu, nguyệt thực với kết thúc hay sự sáng tỏ, theo đúng cách họ đọc trăng non và trăng tròn.
Vì thực luôn rơi gần trục điểm nút, và trục nút đi lùi qua mỗi cặp cung đối diện trong khoảng một năm rưỡi, các lần thực cũng đến theo cặp cung: ví dụ một chuỗi thực ở trục Bạch Dương – Thiên Bình, sau đó chuyển dần sang trục Song Ngư – Xử Nữ. Người đọc chiêm tinh xem chuỗi thực đang rơi vào nhà nào trong bản đồ sao của mình, và kể rằng lĩnh vực ấy "được chú ý" trong quãng đó.
Điểm nút Bắc và Nam trong chiêm tinh hiện đại còn được gắn nghĩa "hướng phát triển" và "thói quen cũ". Đây là lớp diễn giải phát triển chủ yếu trong thế kỷ 20. Chiêm tinh Ấn Độ có hai điểm tương ứng mang tên Rahu và Ketu, với hệ nghĩa riêng; chiêm tinh Hy Lạp cổ dùng điểm nút ít hơn hẳn. Một lần nữa, cùng một điểm hình học được các truyền thống gắn nghĩa rất khác nhau.
Vì sao không cần coi thực là điềm xấu
Thực đến đều đặn, tính trước được. Mỗi năm có ít nhất bốn lần thực. Một hiện tượng lặp lại đều như vậy khó có thể là tín hiệu đặc biệt dành cho một người hay một nước.
Mỗi nhật thực chỉ thấy ở một dải hẹp. Phần lớn nhân loại không thấy một nhật thực cụ thể nào. Nếu thực "ứng" với điều gì, rất khó giải thích vì sao nơi không thấy cũng bị kể là chịu ảnh hưởng.
Ánh sáng giảm trong vài phút không làm đổi đời sống. Trong lúc nhật thực toàn phần, nhiệt độ có thể giảm nhẹ, chim chóc có thể tưởng trời tối. Sau đó mọi thứ trở lại như cũ.
Câu chuyện "điềm" đến từ thời chưa tính được thực. Khi đã hiểu cơ chế, nỗi sợ ấy chỉ còn là một phần lịch sử văn hoá.
Nếu bạn thích nghi lễ, hãy chọn nghi lễ nhẹ nhàng. Một số người dùng ngày thực để viết ra mục tiêu, ngồi yên một lúc, ngắm trời cùng gia đình. Không cần kiêng cữ hay làm lễ giải gì.
Trẻ nhỏ, người lớn tuổi và ngày có thực
Quanh mỗi lần thực, mạng xã hội thường lan truyền lời khuyên phụ nữ mang thai không ra ngoài, không dùng dao kéo, trẻ nhỏ phải ở trong nhà. Những lời khuyên này là tập tục dân gian ở một số nơi, không có cơ sở y khoa. Điều duy nhất cần dặn thật kỹ là an toàn cho mắt khi có nhật thực: không nhìn thẳng Mặt Trời, không dùng kính râm, phim chụp ảnh hay kính tự chế, chỉ dùng kính lọc đạt chuẩn hoặc xem bằng cách chiếu ảnh qua lỗ nhỏ.
Với nguyệt thực thì không có nguy hiểm nào cho mắt; bạn có thể ngắm thoải mái cả buổi tối. Một đêm nguyệt thực toàn phần là dịp tốt để cả nhà ra sân, giải thích cho con vì sao Mặt Trăng đỏ lên: ánh sáng Mặt Trời đi qua bầu khí quyển Trái Đất bị lọc bớt màu xanh, phần ánh đỏ còn lại bị bẻ cong vào vùng bóng và chiếu lên mặt trăng.
Kể cho trẻ nghe chuyện "gấu ăn trăng" như một câu chuyện cổ, rồi giải thích cơ chế thật, là cách vừa giữ được nét văn hoá vừa giúp trẻ không sợ hãi.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi năm có bao nhiêu lần nhật thực, nguyệt thực?
Ít nhất bốn lần, nhiều nhất bảy lần tính cả nhật thực và nguyệt thực. Chúng đến theo hai mùa thực mỗi năm, mỗi mùa thường có một nhật thực và một nguyệt thực cách nhau khoảng hai tuần.
Điểm nút Bắc và Nam là gì?
Là hai điểm mà quỹ đạo nghiêng của Mặt Trăng cắt mặt phẳng hoàng đạo. Thực chỉ xảy ra khi trăng non hoặc trăng tròn rơi gần một trong hai điểm này. Chiêm tinh hiện đại gắn chúng với nghĩa biểu tượng riêng.
Chu kỳ Saros là gì?
Là quãng khoảng 18 năm 11 ngày 8 giờ, sau đó Mặt Trời, Mặt Trăng và điểm nút trở lại gần đúng vị trí tương đối cũ, nên một lần thực gần như lặp lại. Người Babylon đã dùng nhịp này để dự đoán nguyệt thực.
Ngày có nhật thực có nên tránh làm việc lớn không?
Không có cơ sở nào cho việc kiêng cữ trong ngày thực. Điều cần làm duy nhất là bảo vệ mắt nếu ra ngoài ngắm nhật thực. Mọi việc khác cứ theo kế hoạch bình thường của bạn.
Phụ nữ mang thai có cần ở trong nhà khi có thực không?
Đây là tập tục dân gian ở một số nơi, không có cơ sở y khoa. Nếu ra ngoài ngắm nhật thực, chỉ cần bảo vệ mắt đúng cách như mọi người. Có băn khoăn về sức khoẻ thai kỳ thì nên hỏi bác sĩ sản khoa.
Vì sao nguyệt thực toàn phần làm trăng đỏ?
Vì ánh sáng Mặt Trời đi qua khí quyển Trái Đất bị lọc bớt phần xanh, phần đỏ còn lại bị bẻ cong vào vùng bóng và chiếu lên Mặt Trăng. Màu đỏ đậm hay nhạt tuỳ lượng bụi, mây trong khí quyển lúc đó.