Một kỳ sao Thuỷ nghịch hành không bắt đầu và kết thúc trong một ngày mà đi qua năm pha: vùng bóng trước, điểm dừng nghịch, chặng đi lùi khoảng ba tuần, điểm dừng thuận, rồi vùng bóng sau. Toàn bộ chuỗi kéo dài chừng hai tháng, lặp lại sau mỗi khoảng 116 ngày, nên trong một năm thường có ba kỳ như vậy.
Nghịch hành là chuyển động biểu kiến: nhìn từ Trái Đất, sao Thuỷ trông như lùi lại trên nền các chòm sao, trong khi trên quỹ đạo thật nó vẫn chạy theo một chiều quanh Mặt Trời. Bài này đi từng pha bằng hình học quỹ đạo, giải thích các con số hay được nhắc và chỉ ra điều các pha ấy không nói. Phần giải thích tổng quát "nghịch hành là gì" đã quen thuộc; ở đây bạn sẽ thấy cấu trúc bên trong một kỳ, đủ để tự đọc một trang lịch thiên văn.
Nhìn từ Trái Đất: sao Thuỷ vượt qua giữa ta và Mặt Trời
Sao Thuỷ là hành tinh gần Mặt Trời nhất, đi hết một vòng quỹ đạo trong khoảng 88 ngày, trong khi Trái Đất cần khoảng 365 ngày. Hai hành tinh cùng quay một chiều, nên cứ sau một quãng, sao Thuỷ lại "bắt kịp" và vượt Trái Đất ở phía trong. Quãng lặp lại ấy gọi là chu kỳ giao hội, với sao Thuỷ dài khoảng 116 ngày.
Khi sao Thuỷ ở phía bên kia Mặt Trời, hướng nhìn từ Trái Đất tới nó quét dần trên nền sao theo chiều thuận, tức chiều Mặt Trời đi qua các cung trong năm. Khi nó tiến tới đoạn quỹ đạo gần Trái Đất nhất, nằm giữa ta và Mặt Trời, tốc độ ngang của nó so với ta lớn đến mức hướng nhìn quay ngược lại một quãng. Thời điểm sao Thuỷ đi ngang qua giữa Trái Đất và Mặt Trời gọi là giao hội dưới, và nó rơi gần chính giữa chặng nghịch hành.
Một hình ảnh đời thường giúp dễ hình dung: bạn ngồi trên xe đi chậm ở làn ngoài, một xe khác chạy nhanh hơn ở làn trong. Lúc xe kia còn ở phía trước xa, nó có vẻ đi cùng chiều với bạn; khi nó lướt ngang qua sát cửa sổ, so với hàng cây phía xa, nó như vụt về một hướng khác rồi lại trở về bình thường. Không xe nào lùi thật. Cảm giác "lùi" đến từ việc bạn đang nhìn từ một điểm cũng đang chuyển động.
Với các hành tinh ở xa hơn như sao Hoả, sao Mộc, cơ chế đảo vai: chính Trái Đất đi nhanh hơn và vượt chúng ở phía trong. Nhưng với sao Thuỷ và sao Kim, hai hành tinh phía trong, người vượt là chúng. Phân biệt này quan trọng khi bạn muốn hiểu vì sao sao Thuỷ nghịch hành gắn với lúc nó gần Mặt Trời trên bầu trời, còn sao Hoả nghịch hành lại gắn với lúc nó đối diện Mặt Trời.
Năm pha của một kỳ nghịch hành
Lịch thiên văn ghi các mốc theo độ và phút trên vòng hoàng đạo. Đọc theo thứ tự thời gian, một kỳ đi qua năm pha sau.
- Vùng bóng trước. Sao Thuỷ vẫn đi thuận, nhưng đã bước vào dải độ mà vài tuần sau nó sẽ đi lùi qua. Mốc bắt đầu là khi nó chạm đúng độ nơi sau này nó sẽ dừng để đi thuận trở lại. Pha này thường kéo dài khoảng hai tuần.
- Điểm dừng nghịch. Tốc độ biểu kiến chậm dần tới gần bằng không; nhìn trên nền sao, hành tinh như đứng yên trong một hai ngày. Lịch thiên văn đánh dấu ngày này bằng chữ R đặt cạnh vị trí của sao Thuỷ.
- Chặng đi lùi. Sao Thuỷ lùi chừng mười đến mười lăm độ, tức khoảng một nửa cung, trong ba tuần. Giữa chặng là giao hội dưới, khi nó nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời.
- Điểm dừng thuận. Hành tinh lại chậm tới gần đứng yên, rồi chuyển sang đi thuận. Lịch thiên văn đánh dấu bằng chữ D.
- Vùng bóng sau. Sao Thuỷ đi thuận lại qua dải độ vừa lùi, cho tới khi vượt mốc độ nơi nó đã dừng nghịch ở pha hai. Pha này cũng thường khoảng hai tuần, đôi khi dài hơn pha đầu một chút.
Chữ "vùng bóng" là cách gọi của chiêm tinh hiện đại, không phải thuật ngữ thiên văn. Thiên văn học chỉ cần ba mốc: hai điểm dừng và giao hội dưới. Vùng bóng là cách người viết lịch chiêm tinh khoanh lại dải độ mà hành tinh sẽ đi qua tới ba lần trong vòng hai tháng: thuận, lùi, rồi thuận lại.
Các con số của một kỳ sao Thuỷ nghịch hành
Số liệu dưới đây là giá trị trung bình làm tròn. Từng kỳ cụ thể lệch đi vài ngày, vài độ, vì quỹ đạo sao Thuỷ là một hình elip khá dẹt so với quỹ đạo các hành tinh khác.
| Đại lượng | Giá trị gần đúng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chu kỳ quỹ đạo | khoảng 88 ngày | thời gian đi hết một vòng quanh Mặt Trời |
| Chu kỳ giao hội | khoảng 116 ngày | khoảng cách giữa hai lần giao hội dưới liên tiếp |
| Số kỳ nghịch hành mỗi năm | thường ba | có kỳ vắt qua hai năm dương lịch |
| Độ dài chặng đi lùi | khoảng 19 đến 24 ngày | người ta hay nói tròn là ba tuần |
| Quãng đi lùi trên hoàng đạo | khoảng 10 đến 15 độ | chừng một phần ba tới một nửa cung |
| Mỗi vùng bóng | khoảng hai tuần | cách gọi của chiêm tinh, không phải thiên văn |
| Tỉ lệ thời gian đi lùi trong năm | khoảng một phần năm | bốn phần năm thời gian còn lại sao Thuỷ đi thuận |
Dòng cuối đáng nhớ nhất. Nếu cộng ba chặng đi lùi trong năm, bạn được khoảng hai tháng; tức là trong bất kỳ ngày nào ngẫu nhiên, khả năng sao Thuỷ đang nghịch hành chỉ khoảng một phần năm. Con số này hữu ích khi bạn nghe ai đó nói "lại nghịch hành rồi" mỗi lần có chuyện trục trặc.
Vì sao các kỳ trong một năm thường rơi vào cùng một nguyên tố
Người theo dõi chiêm tinh hay để ý một điều: trong một năm, ba kỳ sao Thuỷ nghịch hành thường rơi vào ba cung cùng nguyên tố, ví dụ ba cung Lửa hoặc ba cung Nước. Đây không phải sự trùng hợp mà là hệ quả của số học quỹ đạo.
Giao hội dưới luôn xảy ra ở đúng độ hoàng đạo của Mặt Trời lúc đó, vì sao Thuỷ khi ấy nằm thẳng hàng giữa ta và Mặt Trời. Giữa hai lần giao hội dưới có khoảng 116 ngày, và trong 116 ngày Mặt Trời đi được khoảng 114 độ trên hoàng đạo. 114 độ rất gần 120 độ, mà 120 độ chính là khoảng cách giữa ba cung cùng nguyên tố trên vòng hoàng đạo. Vì vậy ba kỳ liên tiếp nhảy gần như đúng một "tam giác" Lửa, Đất, Khí hoặc Nước.
Do 114 nhỏ hơn 120 chừng sáu độ, mỗi lần nhảy lại hụt một chút. Sau một vòng ba kỳ, điểm rơi lùi khoảng mười tám độ so với một năm trước. Cứ thế, sau chừng một hai năm, chuỗi nghịch hành trượt dần sang nhóm cung đứng trước trên vòng hoàng đạo, và có những kỳ vắt qua hai cung khác nguyên tố. Đây là lý do các bài mạng xã hội hay viết kiểu "năm nay sao Thuỷ nghịch hành ở các cung Khí": đó là một nhận xét số học đúng, chỉ có phần diễn giải phía sau là quy ước chiêm tinh.
Biết cơ chế này, bạn có thể tự đoán sơ bộ: nếu kỳ gần nhất rơi vào một cung nào đó, kỳ tiếp theo sẽ rơi vào khoảng cung cùng nguyên tố đứng trước đó chừng bốn cung trên vòng thuận. Muốn biết độ chính xác, vẫn phải tra lịch thiên văn.
Vì sao trong kỳ nghịch hành gần như không thấy sao Thuỷ
Một chi tiết ít người biết: đúng lúc sao Thuỷ "nổi tiếng" nhất trên mạng thì cũng là lúc gần như không ai nhìn thấy nó trên trời. Giữa chặng đi lùi là giao hội dưới, khi sao Thuỷ nằm gần hướng Mặt Trời, chìm trong ánh sáng ban ngày. Mặt sáng của nó lúc ấy lại quay chủ yếu về phía Mặt Trời, mặt hướng về Trái Đất gần như tối.
Sao Thuỷ dễ quan sát nhất vào các lúc nó ở xa Mặt Trời nhất theo góc nhìn, gọi là ly giác cực đại, tối đa khoảng 28 độ. Các thời điểm ấy rơi vào vài tuần trước hoặc sau kỳ nghịch hành: một lần thấp ở chân trời phía tây ngay sau hoàng hôn, một lần thấp ở chân trời phía đông trước bình minh. Ở vĩ độ Việt Nam, góc hoàng đạo với chân trời khá dốc, nên sao Thuỷ có những đợt quan sát tương đối thuận hơn so với các nước vĩ độ cao.
Hiếm hơn nữa là khi giao hội dưới rơi đúng gần điểm quỹ đạo sao Thuỷ cắt mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất: khi đó sao Thuỷ đi ngang qua đĩa Mặt Trời như một chấm đen nhỏ. Hiện tượng này xảy ra khoảng mười ba lần mỗi thế kỷ và cần kính có kính lọc chuyên dụng mới xem được; tuyệt đối không nhìn Mặt Trời bằng mắt thường hay qua ống nhòm không lọc.
Với chiêm tinh, chi tiết này cho thấy một điều thú vị: các phép tính chiêm tinh không cần ai nhìn thấy hành tinh. Vị trí được tính ra từ quỹ đạo, ghi thành bảng, và người đọc lá số làm việc với con số trên bảng, không phải với chấm sáng trên trời.
Người sinh lúc sao Thuỷ đang đi lùi: truyền thống đọc thế nào
Vì sao Thuỷ đi lùi khoảng một phần năm thời gian trong năm, nên cũng khoảng một phần năm số người có sao Thuỷ nghịch hành trong bản đồ sao lúc sinh. Đó là một tỉ lệ rất lớn; trong một lớp học bốn mươi người, trung bình có khoảng tám bạn như vậy. Điều này đủ để thấy nó không phải dấu hiệu "đặc biệt" hay "thiếu sót" gì.
Sách chiêm tinh phổ thông hiện đại thường mô tả sao Thuỷ nghịch hành lúc sinh bằng những chữ như hướng vào trong, nghĩ lại nhiều lần, thích cân nhắc trước khi nói. Chiêm tinh trung đại thì xếp hành tinh đi lùi vào nhóm trạng thái "yếu" theo hệ quy ước của nó. Hai cách đọc khác nhau ấy cho thấy nghĩa của một vị trí không cố định mà thay đổi theo thời kỳ và trường phái.
Nếu bạn tò mò về bản đồ sao của mình, hãy đọc chi tiết này như một chú thích văn hoá. Cùng có sao Thuỷ nghịch hành lúc sinh là hàng triệu người với cách nói năng, học hành, làm việc khác hẳn nhau. Không có lý do gì để đánh giá khả năng giao tiếp của một đứa trẻ hay một đồng nghiệp từ một dòng trên bảng lịch thiên văn.
Điều các pha này không nói
Không có ngày "xấu" về mặt thiên văn. Các mốc dừng và giao hội dưới là hình học. Chúng không làm thay đổi trọng lực, sóng điện từ hay bất kỳ đại lượng vật lý nào đo được ở Trái Đất đủ để ảnh hưởng tới máy móc hay con người.
Vùng bóng không phải "hạn kéo dài". Có trang mạng dựa vào vùng bóng để kéo một kỳ ba tuần thành hai tháng "cần cẩn thận". Cộng ba kỳ trong năm, cách đếm ấy phủ gần nửa năm, tức là gần như lúc nào cũng "đang cẩn thận".
Ngày dừng không giống nhau ở mọi múi giờ. Một điểm dừng xảy ra tại một thời khắc duy nhất theo giờ quốc tế; đổi sang giờ Việt Nam có khi lệch sang ngày khác so với bảng in ở nước ngoài. Đọc lịch thiên văn cần để ý cột giờ.
Đi lùi không có nghĩa là hành tinh "yếu" theo nghĩa vật lý. Sao Thuỷ vẫn ở đúng quỹ đạo, cùng khối lượng, cùng tốc độ thật. Chữ "yếu" trong chiêm tinh cổ là một nhãn trong hệ quy ước, như cách sách cổ chia sao tốt sao xấu trong các hệ khác.
Câu hỏi thường gặp
Sao Thuỷ có thật sự quay ngược trên quỹ đạo không?
Không. Sao Thuỷ luôn đi một chiều quanh Mặt Trời. Cảm giác đi lùi chỉ xuất hiện khi nhìn từ Trái Đất, lúc sao Thuỷ vượt qua giữa Trái Đất và Mặt Trời ở phía trong, làm hướng nhìn của ta tới nó quay ngược lại một đoạn trên nền sao.
Vùng bóng có phải là một phần của kỳ nghịch hành không?
Về thiên văn thì không, vì trong vùng bóng sao Thuỷ vẫn đi thuận. Vùng bóng là cách chiêm tinh hiện đại khoanh dải độ mà hành tinh sẽ đi qua ba lần. Một số người viết lịch chiêm tinh dùng nó, nhiều người khác bỏ qua.
Vì sao kỳ nghịch hành của sao Thuỷ ngắn hơn sao Hoả?
Sao Thuỷ quay rất nhanh, chu kỳ giao hội với Trái Đất chỉ khoảng 116 ngày, nên phần đi lùi gọn trong khoảng ba tuần. Sao Hoả chậm hơn Trái Đất, cần khoảng hai năm hai tháng mới lặp lại một lần và mỗi lần đi lùi khoảng hai tháng rưỡi.
Có năm nào sao Thuỷ nghịch hành bốn lần không?
Với chu kỳ khoảng 116 ngày, trong 365 ngày thường chỉ đủ chỗ cho ba kỳ trọn vẹn. Vì có kỳ vắt qua tháng cuối năm này sang đầu năm sau, nên tuỳ cách đếm, đôi khi một năm dương lịch chạm tới phần đầu hoặc phần cuối của kỳ thứ tư.
Ngày điểm dừng in trên các trang nước ngoài có dùng được ở Việt Nam không?
Dùng được nếu bạn quy đổi giờ. Mốc dừng là một thời khắc duy nhất theo giờ quốc tế; giờ Việt Nam đi trước giờ quốc tế bảy tiếng, nên một mốc buổi chiều theo giờ quốc tế có thể đã sang ngày hôm sau theo giờ Việt Nam.
Muốn tự theo dõi các pha thì cần gì?
Một bảng lịch thiên văn ghi vị trí hằng ngày của các hành tinh theo cung, độ và phút là đủ. Bạn tìm hai ngày có chữ R và D cạnh cột sao Thuỷ, rồi đánh dấu độ của hai điểm dừng để khoanh vùng bóng trước và sau.