Đặt nhân vật theo cung hoàng đạo là cách nhiều tác giả truyện tranh, phim hoạt hình, tiểu thuyết dựng một dàn nhân vật: mười hai cung cho sẵn mười hai hình tượng, độc giả nhận ra ngay, và mỗi cung mang theo một kho thần thoại, màu sắc, mùa màng. Dùng khéo, đó là một lớp biểu tượng làm tác phẩm giàu thêm; dùng vụng, nó thành mười hai cái khuôn tính cách dán lên mười hai hình nộm.
Bài viết cho người sáng tác, người viết nội dung, và cả người đọc tò mò vì sao nhiều bộ truyện thích con số mười hai. Ở đây chiêm tinh được nhìn như một hệ biểu tượng văn hoá để người viết mượn, không phải lời khẳng định về tính cách của người sinh trong từng cung.
Vì sao người viết thích mượn mười hai cung
Thứ đầu tiên mười hai cung cho người viết là một cấu trúc sẵn có. Một bộ truyện cần dàn nhân vật đông, mỗi người một vẻ, và độc giả phải phân biệt được họ ngay từ lần xuất hiện đầu. Mười hai cung chia sẵn những hình tượng khác nhau rõ rệt: con cừu, con bò, cặp song sinh, con cua, con sư tử, cô gái cầm bông lúa, chiếc cân, con bọ cạp, người bắn cung, con dê đuôi cá, người mang nước, hai con cá. Chỉ riêng hình ảnh đã đủ để thiết kế trang phục, vũ khí, màu chủ đạo.
Thứ hai là độc giả đã biết trước. Gần như ai cũng biết mình thuộc cung nào, nên khi thấy nhân vật "cùng cung", độc giả có lý do để chú ý, để chọn nhân vật yêu thích, để bàn luận. Đó là một cách tạo gắn kết rất hiệu quả với khán giả trẻ.
Thứ ba là con số mười hai rất tiện cho cấu trúc truyện. Mười hai chặng, mười hai thử thách, mười hai cánh cửa, mười hai tháng: người viết có sẵn một nhịp để chia hồi. Độc giả cũng có cảm giác tiến độ rõ ràng, biết mình đã đi qua bao nhiêu phần và còn bao nhiêu.
Cuối cùng, đằng sau mỗi cung là thần thoại Hy Lạp, La Mã và cả những lớp cổ hơn từ Lưỡng Hà. Người viết muốn đào sâu có thể tìm ở đó những xung đột, những mối quan hệ, những bi kịch làm chất liệu cho cốt truyện, chứ không chỉ một tính từ.
Một ví dụ nhiều độc giả Việt còn nhớ
Một trong những tác phẩm dùng mười hai cung rõ nét nhất mà độc giả Việt Nam quen thuộc là bộ truyện tranh Nhật Bản của tác giả Masami Kurumada, được nhiều người biết qua bản dịch mang tên Áo giáp vàng. Trong truyện, mười hai chiến binh mặc giáp vàng, mỗi người ứng với một cung hoàng đạo, canh giữ mười hai cung điện xếp nối nhau trên đường lên đỉnh núi. Nhóm nhân vật chính phải vượt qua lần lượt từng cung trong một khoảng thời gian giới hạn.
Cách tác giả dùng cung ở đây là một bài học đáng chú ý. Cung trước hết là một yếu tố thiết kế: hình dạng bộ giáp lấy từ hình tượng của cung, chiêu thức đặt tên gợi tới thần thoại. Cung cũng là cấu trúc: mười hai cung điện là mười hai chặng của một hồi truyện dài. Nhưng tính cách các chiến binh không bị đóng khung chặt vào những từ khoá quen thuộc của sách chiêm tinh; có người đi ngược hẳn hình ảnh người ta chờ đợi ở cung đó, và chính sự bất ngờ ấy khiến họ được nhớ.
Ngoài bộ truyện này, các hồ sơ nhân vật trong truyện tranh và phim hoạt hình Nhật Bản hay ghi kèm ngày sinh, cung hoàng đạo, có khi cả nhóm máu, như một chi tiết cho độc giả hâm mộ. Ở đây cung chỉ là thông tin bên lề, giống chiều cao hay món ăn yêu thích, không chi phối cốt truyện.
Hai cách dùng này cho thấy một phổ rộng: từ cung làm xương sống của tác phẩm đến cung chỉ là một dòng trong hồ sơ. Người viết nên tự hỏi mình định đặt nó ở đâu trên phổ ấy trước khi bắt tay vào.
Ba mức dùng cung hoàng đạo trong sáng tác
Có thể chia cách tác phẩm dùng cung thành ba mức. Mỗi mức hợp với một loại tác phẩm và có một rủi ro riêng.
| Mức | Cung được dùng làm gì | Hợp với | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Nhãn bề mặt | Một dòng trong hồ sơ, màu áo, món phụ kiện | Truyện dài nhiều nhân vật, sản phẩm cho người hâm mộ | Gần như không có, miễn đừng biến nó thành lời giải thích hành vi |
| Hệ biểu tượng | Mỗi nhân vật mang hình tượng, nguyên tố, thần thoại của một cung | Truyện giả tưởng, phim hoạt hình, truyện thiếu nhi có yếu tố phép thuật | Dễ rơi vào rập khuôn nếu chỉ lấy tính từ |
| Cấu trúc | Mười hai cung là mười hai chặng, mười hai chương, mười hai thử thách | Truyện phiêu lưu, tiểu thuyết theo mùa, tuyển tập | Cấu trúc cứng có thể làm nhịp truyện đều đều |
| Kết hợp | Cả ba lớp cùng lúc | Tác phẩm dài hơi có thời gian phát triển | Đòi hỏi người viết hiểu sâu biểu tượng, không chỉ đọc lướt |
Không mức nào tốt hơn mức nào. Một truyện ngắn cho tuổi teen dùng cung như nhãn bề mặt có thể rất duyên; một tiểu thuyết giả tưởng xây cả thế giới trên mười hai cung có thể rất công phu. Điều đáng tránh là mức thứ tư mà bảng không ghi: dùng cung như lời phán về tính cách để thay cho việc xây dựng nhân vật thật.
Từ biểu tượng đến nhân vật sống
Nếu bạn muốn mỗi nhân vật gắn với một cung mà không thành bản sao của mục mô tả tính cách, có thể đi theo các bước sau.
- Bắt đầu từ hình tượng và thần thoại, không bắt đầu từ tính từ. Câu chuyện Hy Lạp về chiếc cân, về con cua bị giẫm nát, về hai anh em sinh đôi chia nhau sự bất tử gợi ra nhiều xung đột hơn câu "cung này hay do dự".
- Chọn nguyên tố và mùa làm không khí, không làm tính cách. Nhân vật cung Nước có thể gắn với sông, mưa, bến cảng trong bối cảnh; điều đó không bắt nhân vật phải mau nước mắt.
- Cho mỗi nhân vật một mâu thuẫn bên trong không suy ra được từ cung. Đây là phần làm nhân vật thành con người.
- Để ít nhất một nhân vật đi ngược hẳn hình ảnh quen thuộc của cung mình, và để chính truyện nhận ra điều đó.
- Kiểm tra lại lời thoại: nếu nhân vật hay nói "vì mình là cung X", hãy hỏi liệu câu đó có cần thiết hay chỉ là lối tắt.
- Đọc lại cả dàn nhân vật và tự hỏi: nếu xoá hết tên cung, độc giả còn phân biệt được họ không? Nếu không, nhân vật đang dựa vào nhãn quá nhiều.
Những bước này không làm giảm vai trò của cung. Chúng chỉ đặt cung vào đúng chỗ: một lớp biểu tượng giàu có, bên dưới là những con người có lựa chọn riêng.
Những bẫy rập khuôn hay gặp
Nhân vật phản diện luôn là Bọ Cạp. Trong văn hoá mạng, Bọ Cạp bị gắn với sự thù dai, bí hiểm, nên người viết dễ giao vai xấu cho cung này. Lặp lại nhiều lần, tác phẩm góp phần củng cố một định kiến lên hàng trăm triệu người sinh trong khoảng ngày ấy.
Cô gái Xử Nữ ám ảnh sạch sẽ. Một nét đùa trên mạng bị đưa nguyên vào truyện, biến nhân vật thành một câu đùa biết đi. Biểu tượng gốc là cô gái cầm bông lúa, gắn với mùa gặt, có nhiều hướng khai thác hơn thế.
Cặp đôi được định sẵn vì "hợp cung". Một tình tiết lãng mạn dựa trên bảng độ hợp có thể vô tình gửi tới độc giả trẻ thông điệp rằng chọn người yêu nên xem cung. Tình cảm trong truyện thuyết phục hơn khi đến từ hành động của nhân vật.
Nhân vật không thay đổi. Nếu cung quy định tính cách, nhân vật không có chỗ để lớn lên. Một cung truyện hay thường là hành trình nhân vật thay đổi, và điều đó khó xảy ra nếu tính cách bị khoá cứng.
Viết cho độc giả nhỏ tuổi cần cẩn thận hơn
Truyện thiếu nhi và truyện cho tuổi mới lớn có sức ảnh hưởng đặc biệt, vì độc giả đang trong giai đoạn hình thành hình ảnh bản thân. Một em bé đọc truyện thấy nhân vật cùng cung với mình luôn vụng về, luôn bị trêu, có thể bắt đầu nghĩ đó là chuyện của mình.
Vì vậy khi viết cho độc giả nhỏ, nên giữ cung ở mức hình tượng và màu sắc: con sư tử dũng cảm và cả lúc biết sợ, cặp song sinh vừa thân vừa giận nhau, người mang nước chia nước cho làng. Tránh đặt những nhãn tiêu cực cố định lên bất kỳ cung nào, và tránh để nhân vật dùng cung để chê nhau.
Truyện cũng có thể là dịp để trẻ biết thêm về bầu trời thật: chòm sao tên gì, nhìn thấy vào mùa nào ở Việt Nam, vì sao người xưa đặt tên như vậy. Một trang ghi chú cuối sách về thiên văn và thần thoại là cách hay để trẻ thấy cung hoàng đạo là một phần văn hoá thế giới, không phải lời phán về mình.
Người làm sách, làm phim cho trẻ em có thể đặt ra một nguyên tắc đơn giản: không nhân vật nào bị gọi là xấu, lười, ích kỷ chỉ vì cung của mình. Nguyên tắc ấy không làm truyện bớt vui, chỉ làm truyện tử tế hơn.
Bài tập nhỏ cho người viết: đảo khuôn
Nếu bạn đang bí ý tưởng, thử vài bài tập dưới đây. Chúng giúp bạn dùng cung như bàn đạp thay vì khuôn đúc.
- Viết một đoạn ngắn về nhân vật mang hình tượng con sư tử nhưng rất ngại xuất hiện trước đám đông. Chuyện gì khiến người ấy phải bước ra?
- Lấy thần thoại của một cung, đặt vào bối cảnh làng quê Việt Nam ngày nay. Câu chuyện thay đổi ra sao khi chiếc cân là cân của bà bán rau ở chợ phiên?
- Viết mười hai đoạn mở đầu cho mười hai chương, mỗi chương mang không khí một tháng trong năm ở Việt Nam, không nhắc tên cung nào.
- Cho hai nhân vật cùng cung có tính cách đối lập và để họ tranh luận về chuyện "người cung mình thường thế nào".
- Dựng một nhân vật chỉ dựa vào nguyên tố, ví dụ Đất, rồi để nhân vật ấy sống ở thành phố biển, làm nghề cần sự bay bổng.
Bài tập không có đáp án. Mục tiêu là tập thói quen nhìn cung như một nguồn hình ảnh để chơi chữ, chơi cảnh, chứ không phải một bảng tính cách để sao chép.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt tên nhân vật theo cung hoàng đạo không?
Có thể, nếu tác phẩm có không khí giả tưởng hoặc cần một hệ thống tên dễ nhớ. Chỉ nên tránh để tên cung thay hết cho việc xây dựng tính cách, vì như vậy nhân vật dễ thành rập khuôn.
Vì sao truyện tranh Nhật hay ghi cung hoàng đạo trong hồ sơ nhân vật?
Đó là một thói quen trình bày cho người hâm mộ, cùng với ngày sinh, chiều cao, nhóm máu, món ăn yêu thích. Phần lớn trường hợp thông tin này chỉ làm phong phú hồ sơ, không chi phối cốt truyện.
Dùng cung hoàng đạo trong truyện có phải là cổ suý mê tín không?
Không nhất thiết. Cung hoàng đạo là một hệ biểu tượng văn hoá có từ hàng nghìn năm, giống như thần thoại. Điều cần tránh là để tác phẩm khẳng định cung quyết định tính cách hay số phận người thật.
Làm sao để nhân vật cung Bọ Cạp không thành phản diện rập khuôn?
Bắt đầu từ biểu tượng gốc như chiều sâu, sự biến đổi, chuyện thần thoại về con bọ cạp và người thợ săn, thay vì từ định kiến mạng. Cho nhân vật một động cơ rõ ràng và để họ có những lựa chọn tốt.
Truyện thiếu nhi dùng cung hoàng đạo cần lưu ý gì?
Giữ cung ở mức hình ảnh, màu sắc và thần thoại, không gắn nét tiêu cực cố định cho cung nào, không để nhân vật chê nhau theo cung. Có thể thêm phần giới thiệu chòm sao thật để trẻ biết thêm thiên văn.
Có cách nào dùng cung hoàng đạo mà không cần biết nhiều về chiêm tinh?
Có. Phần dễ dùng nhất là hình tượng, thần thoại và mùa trong năm, những thứ có thể tìm hiểu từ sách thần thoại và sách thiên văn phổ thông. Phần mô tả tính cách là phần nên dùng dè dặt nhất.