Meme cung hoàng đạo là những ảnh chế, đoạn video ngắn hay bảng mười hai ô gán cho mỗi cung một phản ứng, một món ăn, một kiểu nhắn tin. Chúng lan nhanh vì ai cũng có sẵn một ô để nhận vào mình và một người bạn để gắn thẻ. Phần lớn chất liệu được vay từ vài từ khoá trong sách chiêm tinh phổ thông, rồi được phóng to lên cho buồn cười.
Bài này nhìn meme hoàng đạo như một hiện tượng văn hoá mạng: nó có những dạng nào, lấy chữ từ đâu, vì sao được chia sẻ nhiều đến vậy, và ở điểm nào một câu đùa vô hại trượt sang thành cái nhãn dán lên người thật. Cuối bài có vài gợi ý cho người đọc và cho người làm nội dung muốn dùng chủ đề này mà không làm ai tổn thương.
Meme cung hoàng đạo thường có những dạng nào
Lướt qua các trang chuyên đăng nội dung về cung trong vài tuần, bạn sẽ thấy cùng một vài khuôn được dùng đi dùng lại, chỉ thay chủ đề. Mỗi khuôn có một cách gây cười riêng.
- Bảng mười hai ô. Một khung chia mười hai ô, mỗi ô một cung, mỗi cung gắn với một con vật, một món trà sữa, một nhân vật hoạt hình hoặc một tâm trạng. Người xem tìm ô của mình rồi bình luận "đúng quá" hoặc "sai bét".
- "Các cung khi…" Chuỗi ảnh hay video mô tả mười hai cung phản ứng thế nào khi giận, khi say nắng ai đó, khi bị bỏ rơi trong nhóm chat. Khuôn này dựa vào sự tương phản: cung này bùng lên, cung kia im lặng, cung khác bỏ đi ăn.
- Bảng xếp hạng. "Cung nào lười nhất", "cung nào hay quên nhất", "cung nào khó chiều nhất". Dạng này gây tranh cãi nhiều nhất trong phần bình luận, và cũng là dạng dễ biến thành định kiến nhất.
- Ảnh chế đổ lỗi. Một tình huống đời thường, kèm dòng chú thích kiểu "vì mình là cung X" hay "đừng chọc cung Y". Lời giải thích bằng cung thay cho lời giải thích bằng hoàn cảnh.
- Nhân vật hoá cả bộ ba. Từ khi chuyện cung Mặt Trời, cung Mặt Trăng và cung mọc lan rộng, có thêm dạng meme ghép ba ô để mô tả một người "bên ngoài thế này, bên trong thế kia".
Điểm chung của các khuôn này là chúng cần rất ít hiểu biết về chiêm tinh để đọc. Người xem chỉ cần biết ngày sinh của mình rơi vào cung nào. Phần còn lại, như hành tinh, nhà, góc chiếu, gần như vắng mặt hoàn toàn.
Vì sao khuôn mười hai ô lại dễ lan đến vậy
Nhìn từ góc độ người làm truyền thông, bảng mười hai ô gần như được thiết kế sẵn để chia sẻ. Nó chia khán giả thành mười hai nhóm nhỏ, mỗi nhóm đều có lý do để dừng lại. Người xem không đọc cả bảng như đọc một bài viết; họ tìm ô của mình, đọc ô của người yêu, của bạn thân, rồi gắn thẻ người đó vào. Mỗi lượt gắn thẻ là một lời mời người khác cùng xem.
Khuôn này cũng có một đặc điểm ít ai để ý: nó cho người xem cảm giác được nhìn thấy mà không cần bộc lộ gì. Nói thẳng "dạo này mình hay cáu" thì ngại, nhưng chia sẻ một ô meme ghi "cung X khi mệt sẽ cáu với cả cái ghế" thì nhẹ nhàng hơn nhiều. Cái nhãn cung làm một lớp đệm giữa người nói và điều được nói.
Thêm vào đó, phần bình luận của meme cung hoàng đạo gần như tự vận hành. Người thấy đúng vào xác nhận, người thấy sai vào phản bác, người đứng ngoài vào hỏi "thế cung mình đâu". Với các trang đăng nội dung, đó là một chủ đề không bao giờ cạn: mười hai cung nhân với vô số tình huống đời thường cho ra một kho đề tài gần như vô tận.
Cuối cùng là yếu tố thời điểm. Nhiều trang đăng meme theo mùa cung, tức là khi Mặt Trời đi vào một cung mới thì bài về cung đó được đẩy lên. Lịch này lặp lại mỗi năm, nên cùng một khuôn có thể quay lại nhiều lần mà người xem vẫn thấy hợp thời.
Meme lấy chữ từ đâu: từ khoá sách phổ thông và bản phóng to
Hầu hết nét được gán cho từng cung trong meme không do người làm meme nghĩ ra. Chúng là những từ khoá biểu tượng mà sách chiêm tinh phổ thông hay dùng, vốn gắn với nguyên tố, tính chất và hành tinh chủ quản của cung. Meme lấy một từ khoá, bỏ hết các lớp khác, rồi phóng to lên. Bảng dưới đặt vài ví dụ cạnh nhau.
| Cung | Từ khoá sách phổ thông hay dùng | Bản meme phóng to | Phần bị cắt mất |
|---|---|---|---|
| Bạch Dương | Khởi đầu, chủ động (Lửa, Thống lĩnh, sao Hoả) | Nóng nảy, làm trước nghĩ sau | Sách mô tả một khuynh hướng biểu tượng, không mô tả hành vi của ai |
| Kim Ngưu | Ổn định, giác quan (Đất, Cố định, sao Kim) | Chỉ biết ăn và ngủ | Biểu tượng về sự bền bỉ, gắn bó với vật chất và cái đẹp |
| Song Tử | Giao tiếp, tò mò (Khí, Biến đổi, sao Thuỷ) | Hai mặt, nói một đằng làm một nẻo | Hình ảnh cặp song sinh trong thần thoại, không hàm ý giả dối |
| Xử Nữ | Tỉ mỉ, sắp xếp (Đất, Biến đổi, sao Thuỷ) | Ám ảnh sạch sẽ, khó tính | Nét gắn với mùa gặt và sự chăm chút |
| Bọ Cạp | Sâu sắc, dồn nén (Nước, Cố định) | Thù dai, đáng sợ | Biểu tượng về chiều sâu cảm xúc và sự biến đổi |
| Bảo Bình | Độc lập, khác thường, hướng cộng đồng (Khí, Cố định) | Lập dị, lạnh lùng | Hình ảnh người mang nước chia cho mọi người |
Nhìn cột cuối sẽ thấy meme không bịa ra chất liệu, nó cắt gọt chất liệu. Ngay cả trong chiêm tinh truyền thống, cung Mặt Trời chỉ là một trong rất nhiều yếu tố của một bản đồ sao. Khi chỉ còn một từ khoá cho mười hai cung, mười hai nhóm hàng trăm triệu người bị thu gọn vào mười hai câu đùa.
Khi câu đùa thành nhãn dán: hiệu ứng lặp lại
Tâm lý học nhận thức có mô tả một hiện tượng được kiểm chứng nhiều lần: một câu nghe đi nghe lại sẽ dần có vẻ đúng hơn, kể cả khi người nghe biết lúc đầu nó chỉ là lời đồn. Hiện tượng này thường được gọi là hiệu ứng ảo giác sự thật, hay hiệu ứng lặp lại. Nó không phải điểm yếu riêng của người tin chiêm tinh; nó xảy ra với tin đồn sức khoẻ, với khẩu hiệu quảng cáo, với mọi thông tin được nhắc đủ nhiều.
Meme cung hoàng đạo là môi trường lặp lại rất mạnh. Cùng một câu "Bọ Cạp thù dai" xuất hiện trong bảng mười hai ô, trong video "các cung khi giận", trong bình luận dưới một bài khác. Người lướt mạng mỗi ngày có thể gặp nó vài lần mà không hề chủ động đi tìm. Sau vài tháng, câu ấy không còn được nghe như lời đùa nữa, mà như một điều ai cũng biết.
Điểm nguy hiểm nằm ở bước chuyển từ "cung X hay bị đùa là…" sang "người này là cung X nên…". Ở bước đầu, cái nhãn dán lên mười hai nhóm trừu tượng. Ở bước sau, nó dán lên một người cụ thể đang ngồi trước mặt. Một bạn cùng lớp bị gọi là "đồ Song Tử hai mặt" vì đổi ý một lần; một đồng nghiệp bị dè chừng vì "Bọ Cạp mà". Không ai trong số họ chọn ngày sinh của mình.
Cần nói rõ: người làm meme phần lớn không có ý xấu, và người xem phần lớn biết mình đang đọc cho vui. Vấn đề không nằm ở một ảnh chế riêng lẻ mà ở khối lượng. Khi một khuôn mẫu được lặp lại hàng triệu lần, nó có sức nặng của một định kiến dù không ai cố ý tạo ra.
Thuật toán đề xuất và vòng lặp "càng xem càng thấy đúng"
Các nền tảng mạng xã hội gợi ý nội dung dựa trên những gì bạn đã dừng lại xem lâu, đã thích, đã bình luận. Nếu bạn xem hết vài video về cung của mình, khả năng cao trang chủ sẽ đưa thêm nhiều video cùng loại. Dần dần, trang chủ trở thành một dòng chảy nội dung xoay quanh cung đó.
Điều này tạo ra một vòng lặp đáng để ý. Bạn thấy rất nhiều mô tả về cung mình, trong đó có những câu khớp với bạn hôm nay và những câu không khớp. Câu khớp thì bạn dừng lại, thả tim; câu không khớp thì bạn lướt qua. Thuật toán ghi nhận phần bạn dừng lại và đưa thêm nội dung tương tự. Sau một thời gian, những gì bạn thấy về cung mình nghiêng hẳn về những nét bạn đã nhận vào.
Người làm nội dung cũng ở trong vòng lặp ấy. Một trang thấy bài "cung X lười" được chia sẻ nhiều hơn bài "cung X chăm" sẽ có xu hướng làm thêm bài kiểu đầu. Không ai ngồi lại để quyết định cung X phải bị gắn với sự lười; đó là kết quả cộng dồn của hàng nghìn lựa chọn nhỏ.
Hiểu cơ chế này không làm meme kém vui đi. Nó chỉ giúp bạn nhận ra rằng cảm giác "mạng nói về cung mình đúng ghê" một phần đến từ cách nội dung được chọn lọc cho bạn, chứ không chỉ từ nội dung tự thân. Thử xem trang chủ bằng một tài khoản mới, bạn sẽ thấy một bức tranh rất khác.
Đọc meme cung hoàng đạo cho tỉnh: vài câu tự hỏi
Câu này đang tả một cung hay một tình huống? Phần lớn meme "các cung khi bị bỏ rơi" thực ra mô tả mười hai cách phản ứng phổ biến của con người. Đổi tên cung thành tên bạn bè, bạn sẽ thấy ai cũng từng phản ứng theo vài kiểu trong đó.
Mình đang nhận vào vì thấy đúng hay vì muốn đúng? Có những ô mình thích nhận vì nghe hay, có những ô mình gạt đi vì nghe xấu. Để ý điều đó giúp bạn tách sở thích khỏi sự mô tả.
Ô của người khác có công bằng không? Đọc ô của cung bạn thân và thử hỏi: nếu có người nói câu này về bạn ấy trước mặt, bạn ấy thấy thế nào? Câu đùa dễ chịu với ô của mình có thể nặng nề với ô của người khác.
Mình có đang dùng nó để giải thích thay cho việc tìm hiểu không? "Nó là cung X nên vậy" là một lời giải thích rất tiện, vì nó khép lại câu chuyện. Nhưng người trước mặt có thể đang mệt, đang buồn hay đang có lý do riêng mà một cái nhãn không nói được.
Nội dung này đến từ đâu? Một trang đăng mỗi ngày mười bài về cung có động cơ khác một cuốn sách chiêm tinh viết cẩn thận. Biết nguồn giúp bạn đặt mức tin phù hợp.
Làm nội dung về cung hoàng đạo mà không gán nhãn ai
Nếu bạn làm nội dung cho một trang văn hoá hay giải trí và muốn dùng chủ đề cung hoàng đạo, vài nguyên tắc dưới đây giữ được phần vui mà bớt phần tổn thương.
- Viết về biểu tượng thay vì về người: "trong sách chiêm tinh, Song Tử gắn với hình ảnh cặp song sinh và sự giao tiếp" thay cho "người Song Tử hai mặt".
- Tránh dạng bảng xếp hạng tiêu cực như cung xấu tính nhất, cung đáng ghét nhất. Dạng này kéo tương tác bằng cách khiến một nhóm người thấy bị xúc phạm.
- Ưu tiên các khuôn tích cực hoặc trung tính: món ăn, bài nhạc, cảnh vật theo mùa cung. Chúng vẫn vui mà không đóng khung tính cách.
- Thêm một dòng nhắc rằng nội dung để giải trí, cùng một cung có hàng triệu người khác nhau.
- Không dùng cung để bình luận về một người thật, nhất là người nổi tiếng đang có chuyện, trẻ em hay đồng nghiệp.
- Không gắn cung với chuyện tuyển người, chọn người yêu hay đánh giá năng lực, kể cả dưới dạng đùa.
Những nguyên tắc này không làm nội dung nhạt đi. Chúng chỉ chuyển trọng tâm từ chuyện chê bai một nhóm người sang chuyện chơi với hình ảnh, màu sắc, thần thoại, vốn là phần phong phú nhất của chiêm tinh trong văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Meme cung hoàng đạo có dựa trên chiêm tinh thật không?
Có vay chất liệu, nhưng chỉ một phần rất nhỏ. Meme thường lấy một từ khoá gắn với cung Mặt Trời trong sách phổ thông rồi phóng đại. Chiêm tinh truyền thống xét nhiều yếu tố khác như hành tinh, nhà và góc chiếu, nên meme không đại diện cho cách đọc đầy đủ.
Vì sao mình đọc meme về cung mình lại thấy đúng?
Một phần vì nhiều mô tả rất chung, ai cũng thấy mình trong đó; một phần vì bạn nhớ ô khớp và quên ô không khớp; và một phần vì thuật toán đưa cho bạn những nội dung giống loại bạn từng dừng lại xem.
Đùa về cung của bạn bè có sao không?
Đùa nhẹ trong nhóm thân, ai cũng vui thì không có gì nặng nề. Nên dừng lại khi câu đùa được dùng để kết luận về con người bạn ấy, lặp đi lặp lại, hoặc khi bạn ấy tỏ ra khó chịu mà vẫn bị nhắc.
Có nên dùng meme cung hoàng đạo để quảng bá thương hiệu không?
Có thể dùng các khuôn trung tính như màu sắc, món ăn, cảnh theo mùa. Nên tránh xếp hạng tiêu cực hay gán nết xấu cho một nhóm khách hàng, vì nó dễ làm một phần khán giả thấy bị chê bai.
Vì sao meme lại hay nhắm vào Bọ Cạp, Song Tử, Xử Nữ?
Vì từ khoá sách phổ thông gắn với ba cung này dễ phóng đại thành nét tiêu cực hơn: chiều sâu thành thù dai, giao tiếp thành hai mặt, tỉ mỉ thành khó tính. Đó là đặc điểm của cách làm meme, không phải đặc điểm của người sinh trong ba cung ấy.
Làm sao để không bị ám ảnh bởi các mô tả về cung của mình?
Thử giảm lượng nội dung cùng loại trên trang chủ, đọc thêm về những phần khác của chiêm tinh như thiên văn và lịch sử, và nhắc mình rằng cùng một cung có hàng triệu người với đời sống rất khác nhau.