Đá theo cung hoàng đạo là những danh sách gán mỗi cung với một hay vài loại đá quý, bán quý. Không có danh sách nào được thống nhất: các nguồn khác nhau ghi khác nhau, và phần lớn bắt nguồn từ danh sách đá theo tháng sinh, vốn là một quy ước thương mại đầu thế kỷ 20. Bài này kể gốc của các danh sách, rồi đi vào phần chắc chắn nhất: khoáng vật thật bên trong mỗi viên đá, độ cứng, tỉ trọng và cách nhận biết.
Bài không nói đá nào mang năng lượng, may mắn hay tác dụng sức khoẻ nào, vì không có cơ sở cho các lời hứa đó. Nếu bạn thích một viên đá vì màu, vì câu chuyện văn hoá, vì nó gắn với tháng sinh, đó là lý do đủ đẹp. Điều quan trọng là biết mình đang mua khoáng vật gì và giữ nó thế nào cho bền.
Danh sách đá theo cung bắt nguồn từ đâu
Truyền thống gắn mười hai viên đá với một hệ mười hai thường được kể từ mô tả tấm giáp ngực của vị thầy tế lễ thượng phẩm trong sách Xuất Hành của người Do Thái cổ, có mười hai viên đá khắc tên mười hai chi tộc. Đến thế kỷ thứ nhất, sử gia Josephus đã liên hệ mười hai viên đá ấy với mười hai tháng và mười hai cung hoàng đạo. Từ đó, ý tưởng mỗi tháng hay mỗi cung có một viên đá riêng lan dần trong văn hoá châu Âu.
Có một khó khăn lớn: tên đá trong các văn bản cổ không khớp chắc chắn với tên khoáng vật hiện nay. Chữ mà bản dịch xưa gọi là "sapphire" chẳng hạn, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thực ra chỉ đá lapis lazuli màu lam. Vì vậy không thể nói danh sách ngày nay là "bản gốc cổ".
Bước ngoặt hiện đại đến năm 1912, khi hiệp hội những người kinh doanh trang sức ở Hoa Kỳ thống nhất một danh sách đá theo tháng sinh để ngành hàng có chuẩn chung. Danh sách này được bổ sung vài lần về sau và là nguồn mà phần lớn bảng "đá theo cung" trên mạng mượn lại, chỉ đổi khung từ tháng dương lịch sang khoảng ngày của cung.
Vì ranh giới cung không trùng ranh giới tháng, việc chuyển đổi này tạo ra nhiều phiên bản khác nhau: có nơi lấy đá của tháng mà cung bắt đầu, có nơi lấy đá của tháng mà cung chiếm nhiều ngày hơn, có nơi tự thêm đá theo hành tinh chủ quản. Kết quả là cùng một cung có thể được gán ba bốn loại đá khác nhau tuỳ trang.
Mười hai loại đá hay gặp và khoáng vật thật bên trong
Bảng dưới liệt kê những loại đá xuất hiện nhiều nhất trong các danh sách theo tháng và theo cung, kèm thông số khoáng vật học. Số đo độ cứng theo thang Mohs và tỉ trọng là giá trị khoảng thường gặp, có thể lệch chút ít theo mẫu.
| Tên thường gọi | Khoáng vật | Độ cứng Mohs | Tỉ trọng (khoảng) | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc hồng lựu (garnet) | Nhóm garnet, silicat | 6,5–7,5 | 3,5–4,3 | Là cả một nhóm khoáng vật, không chỉ màu đỏ |
| Thạch anh tím (amethyst) | Thạch anh | 7 | 2,65 | Màu có thể nhạt khi phơi nắng gắt lâu |
| Aquamarine | Beryl | 7,5–8 | 2,7 | Cùng họ với ngọc lục bảo |
| Kim cương | Carbon | 10 | 3,52 | Cứng nhất nhưng vẫn có thể vỡ khi va theo mặt cát khai |
| Ngọc lục bảo (emerald) | Beryl | 7,5–8 | 2,7 | Hay có vết nứt trong, thường được tẩm dầu |
| Ngọc trai | Chủ yếu aragonit và chất hữu cơ | 2,5–4,5 | 2,7 | Gốc sinh vật, rất kỵ hoá chất |
| Hồng ngọc (ruby) | Corundum | 9 | 4,0 | Cùng khoáng vật với sapphire, khác màu |
| Peridot | Olivin | 6,5–7 | 3,3 | Màu xanh vàng đặc trưng |
| Sapphire | Corundum | 9 | 4,0 | Có nhiều màu, không chỉ màu lam |
| Opal | Silica vô định hình ngậm nước | 5,5–6,5 | 2,1 | Dễ nứt khi đổi nhiệt, khô đột ngột |
| Topaz | Topaz | 8 | 3,5 | Có mặt cát khai, tránh va mạnh |
| Ngọc lam (turquoise) | Turquoise | 5–6 | 2,6–2,9 | Xốp, dễ đổi màu vì mồ hôi, dầu |
Nhìn cột khoáng vật sẽ thấy vài điều thú vị: hồng ngọc và sapphire là cùng một khoáng vật corundum, chỉ khác tạp chất tạo màu; aquamarine và ngọc lục bảo cùng họ beryl. Ngọc trai thì về bản chất là sản phẩm của sinh vật, không phải khoáng vật theo nghĩa hẹp.
Đá theo tháng sinh và đá theo cung: khác nhau ở đâu
Đá theo tháng sinh đi theo lịch dương: người sinh tháng Hai có một loại đá, tháng Bảy có loại khác. Danh sách này đã được chuẩn hoá và tương đối ổn định trong giới kinh doanh trang sức quốc tế, dù vẫn được bổ sung vài lần.
Đá theo cung hoàng đạo đi theo khoảng ngày của cung, ví dụ Bạch Dương khoảng 21/3 đến 19/4. Không có tổ chức nào chuẩn hoá danh sách này. Một số nguồn chiêm tinh hiện đại lý giải lựa chọn bằng màu của hành tinh chủ quản, như đá đỏ cho cung do sao Hoả chủ quản, nhưng đó là suy luận biểu tượng, mỗi tác giả một kiểu.
Với người mua, điều này có nghĩa là không cần lo "mua nhầm đá của cung". Không có đáp án đúng để mà nhầm. Nếu bạn muốn một món quà có ý nghĩa theo ngày sinh, đá theo tháng có lịch sử rõ hơn; nếu muốn theo cung, hãy chọn loại mình thấy đẹp trong những gợi ý phổ biến.
Ở Việt Nam, nhiều người còn kết hợp thêm cách chọn màu đá theo ngũ hành của năm sinh âm lịch. Đó là một hệ khác hẳn, có nguồn gốc khác, không nên trộn lẫn với chiêm tinh phương Tây. Điều chung của mọi hệ là chúng đều là quy ước văn hoá, không phải đặc tính của viên đá.
Nhận biết thật, giả, tổng hợp và đã xử lý
Đá tự nhiên. Hình thành trong tự nhiên, được khai thác và mài giũa. Ở Việt Nam, vùng Lục Yên (nay thuộc tỉnh Lào Cai) và Quỳ Châu (Nghệ An) được biết đến với hồng ngọc, sapphire, spinel. Đá tự nhiên thường có bao thể nhỏ bên trong, nhìn qua kính lúp có thể thấy.
Đá tổng hợp. Có cùng thành phần và cấu trúc tinh thể với đá tự nhiên nhưng được tạo ra trong phòng thí nghiệm. Corundum tổng hợp đã được sản xuất từ đầu thế kỷ 20 bằng phương pháp nung chảy trong ngọn lửa của Auguste Verneuil. Đá tổng hợp không phải đá giả, nhưng người bán phải nói rõ.
Đá giả, đá nhái. Là vật liệu khác hẳn được làm cho trông giống, như thuỷ tinh, nhựa, hoặc một khoáng vật rẻ hơn nhuộm màu. Thuỷ tinh thường mềm hơn, có thể có bọt khí tròn bên trong.
Đá đã xử lý. Đá tự nhiên được nung nhiệt để cải thiện màu, tẩm dầu hoặc nhựa để che vết nứt, nhuộm màu, lấp đầy khe nứt bằng thuỷ tinh chì. Nhiều cách xử lý được chấp nhận rộng rãi trong ngành nhưng phải được công bố, vì ảnh hưởng tới độ bền và cách bảo quản.
Cách kiểm chắc chắn. Các phép đo chiết suất bằng khúc xạ kế, đo tỉ trọng, soi bao thể bằng kính hiển vi và phân tích phổ ở phòng giám định đá quý là cách tin cậy. Mắt thường và đèn pin chỉ giúp loại bớt những trường hợp quá rõ.
Mua và giữ một món trang sức đá theo cung
Nếu bạn định mua một món đá theo cung cho mình hoặc làm quà, vài bước dưới đây giúp tránh mua hớ và giữ món đồ được lâu.
- Hỏi người bán tên khoáng vật cụ thể, không chỉ tên thương mại hay "đá hợp cung". Ví dụ "thạch anh tím tự nhiên" rõ hơn "đá tím may mắn".
- Hỏi rõ đá tự nhiên, tổng hợp hay đã xử lý, và nếu đã xử lý thì bằng cách gì.
- Với món giá trị cao, đề nghị giấy giám định của một phòng giám định đá quý độc lập, ghi rõ khoáng vật và các xử lý phát hiện được.
- Chọn loại đá phù hợp cách đeo: đá có độ cứng thấp như ngọc lam, opal, ngọc trai không hợp làm nhẫn đeo hằng ngày khi làm việc tay chân.
- Tháo trang sức khi tắm, rửa bát, bôi kem, xịt nước hoa, đặc biệt với ngọc trai, ngọc lam, opal.
- Lau bằng khăn mềm ẩm, tránh máy làm sạch siêu âm với ngọc lục bảo, opal, ngọc trai và các đá đã tẩm.
- Cất riêng từng món để đá cứng không làm xước đá mềm, tránh để nơi nóng hoặc nắng gắt.
Nếu bạn tìm vật phẩm có ghi rõ khoáng vật, nguồn gốc và cách bảo quản, có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, và vẫn nên tự đối chiếu các thông số như hướng dẫn ở trên.
Đọc lời quảng cáo về đá cho tỉnh
Trên mạng, không hiếm lời mô tả kiểu "đá giúp cung X cân bằng cảm xúc", "đá thu hút tài lộc cho cung Y", thậm chí "hỗ trợ chữa bệnh". Những lời này không có cơ sở khoa học. Đặc tính của một viên đá là thành phần hoá học, cấu trúc tinh thể, độ cứng, chiết suất, màu sắc; không có phép đo nào cho thấy đá phát ra "năng lượng" ảnh hưởng tới tính cách hay vận may.
Điều đáng lo nhất là lời hứa sức khoẻ. Không nên dùng bất kỳ loại đá nào thay cho thăm khám, điều trị của bác sĩ. Nếu người bán gợi ý như vậy, đó là dấu hiệu nên dừng mua.
Một dấu hiệu khác là giá được đẩy lên theo câu chuyện thay vì theo chất lượng: viên thạch anh bình thường được bán đắt vì "hợp mệnh, hợp cung, đã được làm phép". Giá trị thật của đá quý phụ thuộc vào loại khoáng vật, độ trong, màu, kích thước, chất lượng chế tác và việc có xử lý hay không.
Thích một viên đá vì màu của nó gợi nhớ tháng sinh, vì người tặng có ý nghĩa với mình, vì nó đẹp, đều là lý do chính đáng. Khi lý do mua dựa trên những điều có thật như vậy, bạn sẽ không bị lời hứa nào dẫn dắt.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi cung hoàng đạo có một loại đá chuẩn không?
Không. Không có tổ chức nào chuẩn hoá danh sách đá theo cung, các nguồn khác nhau gán khác nhau. Danh sách được chuẩn hoá rõ hơn là đá theo tháng sinh, có từ năm 1912 trong giới kinh doanh trang sức Hoa Kỳ.
Đá theo cung có mang lại may mắn hay sức khoẻ không?
Không có cơ sở khoa học cho điều này. Đặc tính đo được của đá là thành phần, cấu trúc tinh thể, độ cứng, màu sắc. Không nên dùng đá thay cho điều trị y tế hay coi là cách đổi vận.
Đá tổng hợp có phải đá giả không?
Không hẳn. Đá tổng hợp có cùng thành phần và cấu trúc với đá tự nhiên, chỉ khác là được tạo trong phòng thí nghiệm. Đá giả là vật liệu khác làm cho trông giống. Cả hai đều cần được người bán ghi rõ.
Làm sao biết viên đá mình mua là thật?
Cách chắc chắn là mang tới phòng giám định đá quý độc lập để đo chiết suất, tỉ trọng và soi bao thể. Kinh nghiệm nhìn bằng mắt chỉ giúp loại những trường hợp quá lộ, không thay được giám định.
Loại đá nào không nên đeo hằng ngày khi làm việc?
Những loại có độ cứng thấp hoặc nhạy hoá chất như ngọc trai, ngọc lam, opal dễ trầy, đổi màu hoặc nứt. Nên tháo ra khi làm việc tay chân, tắm, rửa bát hoặc dùng mỹ phẩm.
Có nên chọn đá theo cung hay theo màu mình thích?
Tuỳ bạn. Vì danh sách đá theo cung không thống nhất, chọn loại mình thấy đẹp và hợp cách đeo là hợp lý nhất. Quan trọng là biết rõ mình đang mua khoáng vật gì và giá có tương xứng chất lượng không.