Khi con tuổi mới lớn bắt đầu gán nhãn bạn bè theo cung hoàng đạo, như né một bạn vì "cung đó xấu tính" hay rủ cả nhóm không chơi với ai đó vì ngày sinh, cha mẹ và thầy cô không cần cấm chủ đề cung hoàng đạo mà nên giúp con thấy chỗ khác nhau giữa chuyện vui về biểu tượng và việc đánh giá một con người. Cách làm hiệu quả nhất thường là hỏi, lắng nghe, rồi dẫn con tới những câu hỏi tự con trả lời được.
Bài không bàn chuyện con dùng ứng dụng xem bói hay đọc dự báo hằng ngày. Góc nhìn ở đây hẹp hơn: con và các bạn dùng cung hoàng đạo để xếp loại nhau trong lớp học, trong nhóm chơi, và điều đó ảnh hưởng thế nào tới những đứa trẻ bị xếp loại. Các tình huống trong bài là ví dụ giả định, ghép từ những chuyện phổ biến.
Những tình huống thường gặp
Các ví dụ giả định dưới đây cho thấy chuyện cung hoàng đạo trong lớp học có thể đi theo nhiều hướng, từ vô hại tới gây tổn thương.
- Một nhóm bạn lớp 8 lập nhóm chat, mỗi người đặt tên kèm ký hiệu cung. Mọi người vui vẻ, không ai bị bỏ ra ngoài. Đây là chuyện bình thường.
- Con kể về một bạn mới: "Bạn ấy cung Bọ Cạp, chắc khó gần lắm, con không định chơi." Con chưa nói chuyện với bạn ấy lần nào.
- Trong giờ làm việc nhóm, vài em đề nghị chia nhóm theo nguyên tố "cho hợp nhau". Một em sinh giáp ranh bị hai nhóm đẩy qua đẩy lại.
- Một em bị cả lớp gọi bằng biệt danh gắn với cung, kèm những câu chê như "đồ keo kiệt", "đồ hai mặt". Em ấy bắt đầu ngại đến lớp.
- Con buồn vì bạn thân bảo "cung mình với cung cậu không hợp, đừng chơi thân quá".
Tình huống đầu là niềm vui chung. Bốn tình huống sau có điểm chung: cung hoàng đạo được dùng để quyết định ai được nhận vào, ai bị đẩy ra. Đó là lúc người lớn nên chú ý.
Vì sao tuổi mới lớn hay xếp loại bạn bè
Ở tuổi mới lớn, các em rất cần cảm giác thuộc về một nhóm. Tâm lý học xã hội từ lâu đã ghi nhận rằng con người, ở mọi lứa tuổi, dễ chia thế giới thành "nhóm mình" và "nhóm khác" chỉ dựa vào những dấu hiệu rất nhỏ, kể cả những dấu hiệu được chọn ngẫu nhiên. Ở tuổi teen, xu hướng này thường mạnh hơn vì các em đang xây dựng bản sắc qua việc thuộc về nhóm nào.
Cung hoàng đạo cung cấp một cách chia nhóm rất tiện: có sẵn tên, sẵn mô tả, ai cũng biết của mình. Nó lại mang vẻ "có lý do", vì đi kèm những lời mô tả tính cách nghe hợp lý. Một em nói "mình không chơi với bạn ấy vì bạn ấy khó chịu" có thể bị hỏi lại; nói "vì bạn ấy cung đó" thì có vẻ như đã có lời giải thích.
Thêm vào đó, nội dung trên mạng mà các em xem mỗi ngày thường gán những nét tiêu cực cố định cho vài cung. Các em lặp lại những gì mình thấy, nhiều khi không ý thức rằng mình đang dán nhãn lên một bạn thật.
Hiểu những lý do này giúp người lớn bình tĩnh hơn. Con không phải đứa trẻ xấu tính; con đang dùng một công cụ có sẵn để giải quyết nhu cầu thuộc về nhóm, theo một cách chưa khéo. Việc của người lớn là giúp con tìm cách khéo hơn.
Chuyện vui hay dấu hiệu cần để ý
Bảng dưới giúp cha mẹ, thầy cô phân biệt nhanh. Không có ranh giới tuyệt đối, nhưng vài dấu hiệu cho thấy chuyện đã vượt mức chuyện vui.
| Khía cạnh | Còn là chuyện vui | Đáng để ý |
|---|---|---|
| Nội dung | Nói về hình tượng, màu sắc, thần thoại, chòm sao | Gán nét tính cách tiêu cực cho bạn cụ thể |
| Hệ quả | Không ai bị đối xử khác đi | Có bạn bị né, bị loại khỏi nhóm, bị trêu chọc lặp lại |
| Cảm xúc người được nói | Bạn ấy cũng cười, cũng tham gia | Bạn ấy buồn, im lặng, tránh mặt |
| Tần suất | Thỉnh thoảng, theo dịp | Lặp lại hằng ngày, thành biệt danh |
| Nơi diễn ra | Trong nhóm bạn thân, có sự đồng thuận | Trước cả lớp, trên nhóm chat chung, mạng xã hội |
| Con nói về bạn | "Bạn ấy cung Sư Tử, thích chòm sao đó lắm" | "Bạn ấy cung đó nên chắc chắn xấu tính" |
Nếu thấy dấu hiệu ở cột phải lặp lại, nhất là khi có một em bị nhắm tới nhiều lần, chuyện đã gần với bắt nạt học đường. Lúc đó cần trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, không chỉ nói chuyện riêng với con.
Nói chuyện với con: một cách tiếp cận theo bước
Khi nghe con nói về bạn bè theo kiểu gán nhãn cung, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là gạt đi: "toàn chuyện nhảm". Cách đó thường làm con đóng cửa. Các bước dưới đây mất thời gian hơn nhưng giúp con tự nghĩ.
- Hỏi con kể thêm, giọng tò mò chứ không phán xét: "Con biết bạn ấy cung gì à? Con thấy cung đó thế nào?"
- Hỏi về trải nghiệm thật: "Con đã nói chuyện với bạn ấy chưa? Bạn ấy đã làm gì khiến con nghĩ vậy?"
- Đưa ra phép thử đơn giản: "Trong lớp có bạn nào cùng cung với bạn ấy không? Hai bạn có giống nhau không?"
- Liên hệ với chính con: "Nếu có ai bảo con thế này thế kia chỉ vì ngày sinh của con, con thấy sao?"
- Tách chủ đề và con người: "Mẹ thấy chuyện cung hoàng đạo cũng hay, nhưng đánh giá bạn thì phải dựa vào cách bạn đối xử với mình."
- Gợi ý hành động nhỏ: "Thử nói chuyện với bạn ấy một lần rồi về kể cho mẹ nghe xem."
Không cần cuộc nói chuyện nào giải quyết xong mọi chuyện. Mục tiêu là con có thêm một câu hỏi để tự đặt ra lần sau, trước khi gán nhãn một người bạn.
Khi con là người bị gán nhãn
Nếu con về nhà buồn vì bị bạn bè gọi bằng một cái nhãn gắn với cung, hoặc bị bạn thân từ chối vì "không hợp cung", điều đầu tiên là ghi nhận cảm xúc của con. Câu "chuyện vớ vẩn, kệ đi" có thể đúng về nội dung nhưng khiến con thấy nỗi buồn của mình không được coi trọng.
Sau khi con đã nói hết, có thể giúp con nhìn lại: lời mô tả cung là văn hoá đại chúng, cùng một cung có hàng triệu người khác nhau, và không ai có thể biết con là người thế nào chỉ qua ngày sinh. Con có quyền nói với bạn rằng con không thích bị gọi như vậy.
Giúp con chuẩn bị một câu nói ngắn, bình tĩnh, như "mình không thích biệt danh đó, gọi tên mình thôi". Tập nói ở nhà vài lần giúp con tự tin hơn khi cần dùng thật.
Nếu việc gọi nhãn kéo dài, có nhiều bạn tham gia, hoặc con bắt đầu ngại đến trường, ngủ kém, ăn ít, đó là dấu hiệu cần trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và nếu cần thì với chuyên viên tâm lý học đường. Đừng để con tự xoay xở một mình.
Thầy cô và nhà trường có thể làm gì
Không tổ chức hoạt động chia nhóm theo cung. Kể cả với ý định vui vẻ, chia nhóm học tập, nhóm hoạt động theo cung hay nguyên tố đưa ra thông điệp ngầm rằng cung quyết định cách con người làm việc với nhau.
Biến chủ đề thành bài học kiến thức. Một tiết học về sự khác nhau giữa cung hoàng đạo và chòm sao thật, về thần thoại Hy Lạp, về lịch sử thiên văn có thể biến niềm thích của học sinh thành động lực học. Học sinh thấy chủ đề được tôn trọng mà không bị cổ suý.
Đưa gán nhãn vào nội dung giáo dục cảm xúc. Bàn về định kiến nói chung, lấy cung hoàng đạo làm một ví dụ gần gũi bên cạnh định kiến về vùng miền, ngoại hình. Học sinh dễ thấy cơ chế chung hơn khi có ví dụ quen.
Để ý những biệt danh lặp lại. Biệt danh gắn với cung kèm lời chê bai, được cả lớp dùng, là dấu hiệu sớm của trêu chọc kéo dài. Can thiệp sớm nhẹ nhàng hơn nhiều so với khi chuyện đã lớn.
Phối hợp với gia đình. Khi có em bị nhắm tới, trao đổi với phụ huynh cả hai phía, tập trung vào hành vi cụ thể và cách sửa, không đổ lỗi cho sở thích của các em.
Giữ niềm thích thú, bỏ cái nhãn
Mục tiêu không phải làm con ghét chủ đề cung hoàng đạo. Niềm thích thú với bầu trời, với những câu chuyện thần thoại, với vẻ đẹp của các chòm sao là điều đáng giữ, thậm chí có thể dẫn con tới thiên văn học, lịch sử, văn học.
Cha mẹ có thể cùng con đi xa hơn lời mô tả tính cách. Một tối trời trong, tìm chòm sao mang tên cung của con và cung của bạn con. Đọc cùng con câu chuyện vì sao Mặt Trời không còn đi qua chòm Bạch Dương vào cuối tháng Ba. Tìm hiểu vì sao người xưa đặt tên các chòm sao bằng con vật. Những hoạt động ấy cho con thấy cung hoàng đạo là cánh cửa vào một thế giới rộng, không phải chiếc hộp để xếp người.
Cũng có thể chia sẻ với con chính trải nghiệm của mình. Người lớn ai cũng từng bị gán nhãn theo một cách nào đó, vì quê quán, vì con giáp, vì vị trí trong gia đình. Kể cho con nghe mình cảm thấy thế nào, đã vượt qua ra sao, là cách dạy về định kiến chân thật hơn mọi bài giảng.
Khi con lớn lên với thói quen tách biệt hình tượng khỏi con người, con sẽ mang thói quen ấy vào mọi lĩnh vực khác: không vội đánh giá ai qua ngoại hình, qua quê quán, qua bất kỳ dấu hiệu bề ngoài nào. Đó là bài học còn quý hơn chuyện cung hoàng đạo đúng hay sai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm con nói về cung hoàng đạo không?
Không cần. Cấm thường khiến con giấu đi chứ không bỏ. Tốt hơn là trò chuyện để con phân biệt giữa thích thú với biểu tượng, thần thoại và việc đánh giá bạn bè theo ngày sinh.
Con không chơi với bạn vì cung của bạn ấy, cha mẹ nên nói gì?
Hỏi con đã thật sự nói chuyện với bạn ấy chưa và bạn ấy đã làm gì khiến con nghĩ vậy. Gợi ý con nghĩ xem nếu bị đánh giá theo ngày sinh thì con thấy thế nào, rồi khuyến khích con thử làm quen một lần.
Khi nào gán nhãn theo cung trở thành bắt nạt?
Khi một em bị nhắm tới lặp đi lặp lại bằng biệt danh, lời chê, bị loại khỏi nhóm, và em ấy tỏ ra buồn, sợ, ngại đến lớp. Lúc đó cần báo giáo viên chủ nhiệm, không chỉ coi là chuyện trẻ con.
Con buồn vì bạn thân bảo "không hợp cung", nên làm gì?
Trước hết lắng nghe và ghi nhận nỗi buồn của con. Sau đó giúp con hiểu không ai biết được tình bạn hợp hay không qua ngày sinh, và con hoàn toàn được quyền nói với bạn rằng mình muốn được đánh giá qua cách mình cư xử.
Giáo viên có nên dùng cung hoàng đạo trong hoạt động lớp không?
Có thể dùng như chủ đề kiến thức về thiên văn, thần thoại, lịch sử. Không nên chia nhóm, xếp chỗ hay giao việc theo cung, vì như vậy vô tình xác nhận cung quyết định tính cách.
Làm sao giữ niềm thích của con với cung hoàng đạo theo hướng tích cực?
Cùng con ngắm chòm sao, đọc thần thoại Hy Lạp, tìm hiểu sự khác nhau giữa cung và chòm sao thật. Những hoạt động này nuôi niềm tò mò khoa học và văn hoá mà không đóng khung con hay bạn bè.