Cung mọc nhanh, cung mọc chậm ở Việt Nam: số đo cho Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM

Ở Việt Nam, mỗi cung hoàng đạo mất khoảng một giờ rưỡi đến hơn hai giờ để mọc hết qua chân trời phía đông: ở Hà Nội, Bạch Dương và Song Ngư nhanh nhất (khoảng 1 giờ 33 phút), Cự Giải, Sư Tử, Bọ Cạp và Nhân Mã chậm nhất (khoảng 2 giờ 14 phút). Ở TP.HCM chênh lệch còn nhỏ hơn, khoảng 1 giờ 43 phút tới 2 giờ 11 phút. Con số trong nhiều sách dịch từ châu Âu, nơi có cung mọc chưa tới một giờ và cung mọc gần ba giờ, không áp dụng cho người sinh ở Việt Nam.

Các số đo trong bài được tính bằng lượng giác cầu với độ nghiêng hoàng đạo khoảng 23,44 độ, làm tròn tới phút giờ Mặt Trời. Chúng mô tả hình học bầu trời, là phần đo đạc thật trong chiêm tinh; còn ý nghĩa gán cho từng cung mọc là quy ước văn hoá, bàn ở bài khác.

Vì sao các cung không mọc đều nhau

Mười hai cung đều dài 30 độ trên hoàng đạo. Nhưng Trái Đất tự quay quanh trục vuông góc với xích đạo trời, không vuông góc với hoàng đạo. Hai vòng tròn này lệch nhau khoảng 23,44 độ. Vì vậy khi bầu trời "quay" qua chân trời, có đoạn hoàng đạo đi xiên gần như nằm dọc theo chân trời và vụt lên rất nhanh, có đoạn lại dựng đứng, phải mất nhiều thời gian hơn mới lên hết.

Cách nghĩ đơn giản: hãy tưởng tượng một cái thước dài 30 phân được kéo lên qua mép bàn. Nếu kéo thẳng đứng, cả 30 phân phải trồi lên hết mới xong. Nếu thước nằm nghiêng gần sát mép bàn, chỉ cần nâng lên một chút là cả thước đã qua. Đoạn hoàng đạo nào càng nằm nghiêng so với chân trời lúc mọc thì cung đó mọc càng nhanh.

Góc nghiêng ấy thay đổi theo vĩ độ. Ở xích đạo, chân trời đứng thẳng so với xích đạo trời, nên chênh lệch giữa các cung chỉ đến từ độ nghiêng của hoàng đạo và khá nhỏ. Càng đi xa xích đạo, chân trời càng nghiêng, chênh lệch càng lớn. Việt Nam nằm trong khoảng vĩ độ 8,5 đến 23,4 độ bắc, gần xích đạo hơn châu Âu nhiều, nên các cung mọc tương đối đều.

Bảng thời gian mọc của từng cung ở ba thành phố

Bảng dưới là thời gian từ lúc đầu cung chạm chân trời phía đông tới lúc cuối cung chạm chân trời, tính cho Hà Nội (21,0 độ bắc), Đà Nẵng (16,1 độ bắc) và TP.HCM (10,8 độ bắc). Tổng mười hai cung là một ngày sao, khoảng 23 giờ 56 phút.

Bảng có tính đối xứng: Bạch Dương bằng Song Ngư, Kim Ngưu bằng Bảo Bình, Cự Giải bằng Nhân Mã, Xử Nữ bằng Thiên Bình. Đó là đối xứng của hình học hoàng đạo quanh điểm xuân phân và thu phân, không phải trùng hợp.

Đi từ Hà Nội vào TP.HCM, cung nhanh chậm lại một chút, cung chậm nhanh lên một chút. Ở Cà Mau (khoảng 9,2 độ bắc) chênh lệch còn hẹp hơn nữa: Bạch Dương khoảng 1 giờ 44 phút, Cự Giải và Nhân Mã khoảng 2 giờ 11 phút.

Sách châu Âu nói khác: vì sao số không khớp

Nhiều tài liệu chiêm tinh dịch sang tiếng Việt viết rằng ở Bắc bán cầu, Song Ngư và Bạch Dương mọc "chưa tới một giờ", còn Xử Nữ, Thiên Bình mọc "gần ba giờ". Những con số đó đúng, nhưng đúng cho vĩ độ của nơi tác giả sống. Tính cho London (khoảng 51,5 độ bắc), Bạch Dương mọc trong khoảng 52 phút, còn Sư Tử, Xử Nữ, Thiên Bình, Bọ Cạp mỗi cung khoảng 2 giờ 50 phút. Ở Oslo (gần 60 độ bắc), Bạch Dương chỉ khoảng nửa giờ, Sư Tử và Bọ Cạp hơn ba giờ.

Chuyển sang Việt Nam, chênh lệch thu hẹp hẳn. Ở Hà Nội cung nhanh nhất vẫn hơn một giờ rưỡi, cung chậm nhất chỉ hơn hai giờ một chút. Đọc một sách viết cho châu Âu rồi áp thẳng vào bản đồ của người sinh ở Hà Nội hay Cần Thơ là đã mang theo một sai lệch về hình học.

Có một điểm thú vị nữa. Ở vĩ độ châu Âu, hai cung mọc chậm nhất là Xử Nữ và Thiên Bình, đứng giữa nhóm cung mọc dài. Ở vĩ độ Việt Nam, Xử Nữ và Thiên Bình lại mọc nhanh hơn Cự Giải, Sư Tử, Bọ Cạp, Nhân Mã. Ở TP.HCM, Xử Nữ và Thiên Bình chỉ khoảng hai giờ, đúng bằng mức trung bình. Lý do là gần xích đạo, phần chênh do độ nghiêng của chân trời yếu đi, còn phần chênh do hình dạng hoàng đạo so với xích đạo trời lại nổi lên; mà theo phần này, đoạn hoàng đạo quanh hạ chí và đông chí mới là đoạn "dài" nhất.

Cung mọc ngắn, cung mọc dài: cách chia cổ đọc ở Việt Nam

Cách chia trong sách cổ. Chiêm tinh Hy Lạp hoá chia mười hai cung thành hai nhóm: sáu cung "mọc ngắn" từ Ma Kết tới Song Tử và sáu cung "mọc dài" từ Cự Giải tới Nhân Mã, đúng cho người quan sát ở Bắc bán cầu. Cách chia ấy hình thành ở vùng Địa Trung Hải, khoảng 30 đến 40 độ bắc, nơi chênh lệch đã khá rõ.

Ở Việt Nam, nhóm "ngắn" chỉ rõ với bốn cung. Theo bảng, Bạch Dương, Song Ngư, Kim Ngưu, Bảo Bình mọc dưới hai giờ ở cả ba thành phố. Song Tử và Ma Kết thì hơn hai giờ một chút, tức xấp xỉ mức trung bình. Gọi chúng là "mọc ngắn" ở Việt Nam là hơi gượng.

Nhóm "dài" cũng không đều. Cự Giải, Nhân Mã mọc lâu nhất ở TP.HCM và Đà Nẵng; ở Hà Nội Sư Tử, Bọ Cạp bắt kịp. Xử Nữ, Thiên Bình chỉ hơi trên trung bình. Ai muốn dùng cách chia cổ cho người sinh ở Việt Nam nên dựa vào số đo thật hơn là nhãn nhóm.

Truyền thống gắn gì với nhóm này. Một số sách cổ coi các góc chiếu giữa cung mọc ngắn và cung mọc dài có tính chất khác nhau, vì tính theo thời gian mọc thì "khoảng cách" giữa chúng co giãn. Đó là chi tiết kỹ thuật của truyền thống, không phải lời phán về con người.

Hệ quả: trong một trăm người sinh ở Hà Nội, cung mọc nào hay gặp hơn

Nếu trẻ sinh ra rải đều suốt hai mươi bốn giờ, thì cung nào mọc lâu hơn sẽ "đón" nhiều trẻ hơn. Tính theo bảng, ở Hà Nội cung mọc Bạch Dương chiếm khoảng 6,5 phần trăm thời gian một ngày, còn cung mọc Cự Giải chiếm khoảng 9,3 phần trăm. Như vậy, trong một nhóm lớn người sinh ở Hà Nội, số người có cung mọc Cự Giải có thể nhiều hơn số người cung mọc Bạch Dương chừng gần một rưỡi lần.

Thực tế không hẳn như thế, vì giờ sinh không rải đều. Ca sinh mổ chủ động thường được xếp vào giờ hành chính, và giờ ấy trùng với những cung đang mọc nhất định trong từng mùa. Chưa có số liệu công khai về giờ sinh ở Việt Nam đủ để tính chính xác, nên con số trên chỉ là ví dụ giả định dựa trên giả thiết giờ sinh đều.

Điều đáng rút ra không nằm ở việc cung nào "phổ biến". Nó cho thấy một điều thuần tuý hình học: trong cùng một ngày, những người sinh vào khung giờ đang mọc Bạch Dương ở Hà Nội có ít "đệm" thời gian hơn. Giờ sinh sai nửa tiếng với họ dễ làm đổi cung hơn so với người sinh khi Cự Giải đang mọc.

Tự kiểm các con số bằng bảng tính

Các số đo trong bài không cần tin suông. Người quen bảng tính có thể tự kiểm theo cách mà các sách thiên văn cổ gọi là tính "thăng thiên nghiêng" (oblique ascension), chỉ cần hàm lượng giác:

1. Lấy độ hoàng đạo ở đầu cung, ví dụ 0 độ cho đầu Bạch Dương, 30 độ cho đầu Kim Ngưu, và độ nghiêng hoàng đạo khoảng 23,44 độ.
2. Tính xích kinh của điểm đó, tức vị trí của nó đo dọc xích đạo trời, và xích vĩ, tức nó cao hay thấp so với xích đạo trời.
3. Tính "độ chênh thăng thiên" từ vĩ độ nơi sinh và xích vĩ vừa có: lấy tang vĩ độ nhân tang xích vĩ rồi lấy arcsin.
4. Lấy xích kinh trừ độ chênh thăng thiên, được thăng thiên nghiêng của đầu cung. Làm tương tự cho cuối cung.
5. Hiệu hai giá trị là số độ bầu trời phải quay để cả cung mọc lên; chia 15 ra giờ sao, nhân khoảng 0,9973 ra giờ đồng hồ.

Làm đủ mười hai cung, bạn sẽ thấy tổng luôn bằng một ngày sao, dù vĩ độ là bao nhiêu. Thử đổi vĩ độ sang 51,5 độ là ra con số của London, sang số âm là ra Nam bán cầu. Đây là phần thiên văn thật mà chiêm tinh dựa vào, ai cũng kiểm được.

Dùng bảng này thế nào cho đúng

Bảng thời gian mọc giúp bạn đánh giá độ chắc chắn của cung mọc mình, không giúp bạn đoán tính cách. Vài cách dùng hợp lý:

• Biết cung mọc của mình và biết giờ sinh có sai số, hãy so sai số đó với thời gian mọc của cung: sai số càng gần thời gian mọc, kết quả càng kém chắc.
• Khi đọc tài liệu nước ngoài nói "cung này mọc rất nhanh nên hiếm gặp", hãy nhớ tác giả có thể viết cho vĩ độ cao; ở Việt Nam chênh lệch nhỏ hơn nhiều.
• Người sinh ở nước ngoài thì phải tính theo vĩ độ nơi sinh thật, không theo quê quán. Người sinh ở Úc hay New Zealand có nhịp mọc gần như đảo ngược.
• Không cần thuộc bảng. Phần mềm lập bản đồ sao đã tự tính; bảng chỉ để bạn hiểu vì sao kết quả nhạy với giờ sinh ở mức nào.
• Đừng dùng tần suất cung mọc để kết luận bất cứ điều gì về một nhóm người, một lớp học hay một công ty.

Cung mọc nhanh hay chậm là chuyện của bầu trời nhìn từ một vĩ độ; nó không làm ai "mạnh" hơn hay "yếu" hơn. Cùng một cung mọc có hàng triệu người khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Ở Việt Nam cung nào mọc nhanh nhất?

Bạch Dương và Song Ngư mọc nhanh nhất ở cả ba miền. Ở Hà Nội mỗi cung mất khoảng 1 giờ 33 phút, ở Đà Nẵng khoảng 1 giờ 38 phút, ở TP.HCM khoảng 1 giờ 43 phút. Kế đó là Kim Ngưu và Bảo Bình, chưa tới hai giờ.

Cung nào mọc chậm nhất ở Hà Nội?

Tính cho vĩ độ khoảng 21 độ bắc, Cự Giải, Sư Tử, Bọ Cạp và Nhân Mã cùng mất khoảng 2 giờ 14 phút. Xử Nữ và Thiên Bình chậm hơn trung bình một chút, khoảng 2 giờ 9 phút, khác với sách châu Âu thường xếp hai cung này chậm nhất.

Vì sao sách nói cung Bạch Dương mọc chưa tới một giờ?

Vì sách viết cho vĩ độ cao như Anh, Pháp, Đức. Ở London, Bạch Dương mọc trong khoảng 52 phút. Ở Việt Nam gần xích đạo hơn nhiều, nên cung này vẫn mất hơn một giờ rưỡi. Con số phụ thuộc vĩ độ nơi sinh, không áp chung được.

Trung bình mỗi cung mọc bao lâu?

Cả vòng hoàng đạo mọc hết trong một ngày sao, khoảng 23 giờ 56 phút, chia mười hai thì trung bình gần hai giờ một cung. Ở Việt Nam các cung dao động quanh mức đó trong khoảng từ hơn một giờ rưỡi tới hơn hai giờ một chút.

Cung mọc nhanh có hiếm hơn cung mọc chậm không?

Nếu giờ sinh rải đều thì có hiếm hơn đôi chút, vì cung mọc nhanh chiếm ít thời gian hơn trong ngày. Nhưng giờ sinh thực tế không đều, và chưa có số liệu đủ tốt ở Việt Nam để khẳng định. Hiếm hơn cũng không có nghĩa là đặc biệt hơn.

Sinh ở TP.HCM và Hà Nội cùng giờ thì cung mọc có khác không?

Có thể khác nhẹ. Hai nơi lệch gần một độ kinh nên giờ địa phương thật lệch vài phút, cộng thêm vĩ độ khác nhau làm tốc độ mọc từng cung khác. Tính cho cùng giờ đồng hồ, điểm mọc ở hai nơi lệch nhau trung bình khoảng ba độ, có lúc tới khoảng năm độ; với người sinh sát ranh thì đủ đổi cung.