Sinh ở Úc hay Bắc Âu: cung mọc đảo nhịp ở Nam bán cầu và lệch mạnh ở vĩ độ cao

Ở Nam bán cầu, nhịp mọc của mười hai cung đảo ngược so với Việt Nam: ở Sydney, Xử Nữ và Thiên Bình mọc nhanh nhất (khoảng 1 giờ 20 phút), còn Bạch Dương, Kim Ngưu, Bảo Bình, Song Ngư mọc chậm nhất (khoảng 2 giờ 25 phút). Ở vĩ độ cao như Bắc Âu, chênh lệch lớn tới mức có cung mọc trong nửa giờ, có cung mất hơn ba giờ; vượt qua vòng Bắc Cực thì cách tính điểm mọc bắt đầu cho kết quả kỳ quặc.

Rất nhiều người Việt sinh ra ở Úc, New Zealand, Đức, Séc, Nga hay các nước Bắc Âu. Khi đọc tài liệu chiêm tinh viết cho người sinh ở Việt Nam, hoặc ngược lại, họ dễ mang nhầm những con số không áp dụng được. Bài này chỉ ra chỗ khác nhau, dựa trên phép tính lượng giác cầu, và những chỗ chính truyền thống chiêm tinh cũng còn tranh luận.

Số đo ba nơi: Hà Nội, Sydney và Oslo

Bảng dưới là thời gian mỗi cung mọc hết qua chân trời phía đông, tính cho Hà Nội (khoảng 21 độ bắc), Sydney (khoảng 33,9 độ nam) và Oslo (khoảng 59,9 độ bắc). Mỗi cột cộng lại vẫn là một ngày sao, khoảng 23 giờ 56 phút.

Đọc theo cột, Hà Nội là cột "êm" nhất: mọi cung đều nằm trong khoảng một giờ rưỡi tới hơn hai giờ. Sydney lật ngược thứ tự. Oslo kéo giãn cả hai đầu: cung nhanh nhất chỉ nửa giờ, cung chậm nhất hơn ba giờ.

Nam bán cầu: vì sao thứ tự nhanh chậm lật ngược

Nhịp mọc nhanh chậm sinh ra từ góc giữa hoàng đạo và đường chân trời lúc mỗi cung nhô lên. Ở Bắc bán cầu, đoạn hoàng đạo quanh điểm xuân phân (cuối Song Ngư, đầu Bạch Dương) mọc lên khi nằm nghiêng sát chân trời, nên vụt qua nhanh. Đứng ở Nam bán cầu, bạn nhìn bầu trời từ phía bên kia xích đạo trời, góc nghiêng ấy đảo chiều: chính đoạn quanh điểm thu phân (cuối Xử Nữ, đầu Thiên Bình) mới là đoạn nằm sát chân trời khi mọc.

Hệ quả là các nhãn "cung mọc ngắn" và "cung mọc dài" trong sách cổ, vốn hình thành ở vùng Địa Trung Hải, phải đảo lại cho người sinh ở Úc, New Zealand, Nam Phi hay Nam Mỹ. Một cuốn sách nói "Bạch Dương mọc nhanh nên hiếm gặp" là đúng cho người sinh ở Paris, sai cho người sinh ở Melbourne.

Còn cung Mặt Trời thì không đổi. Ngày cung theo hệ nhiệt đới bám vào điểm xuân phân, tức vị trí hình học của Mặt Trời trên hoàng đạo, giống nhau với mọi người trên Trái Đất. Người sinh ngày 1 tháng 4 ở Sydney hay ở Hà Nội đều có Mặt Trời ở Bạch Dương. Điều thay đổi theo bán cầu là cung mọc và cách chia nhà, không phải cung Mặt Trời hay cung Mặt Trăng.

Mùa trái ngược: một câu hỏi chiêm tinh chưa ngã ngũ

Hệ mười hai cung nhiệt đới được hình thành ở Bắc bán cầu, và nhiều mô tả truyền thống gắn cung với mùa: Bạch Dương mở đầu mùa xuân, Cự Giải mở đầu mùa hè, Thiên Bình mở đầu mùa thu, Ma Kết mở đầu mùa đông. Ở Úc, khi Mặt Trời vào Bạch Dương thì trời đang sang thu; khi Mặt Trời vào Ma Kết thì đang đầu hè, Giáng sinh ngoài bãi biển.

Một số người viết chiêm tinh ở Nam bán cầu từng đặt câu hỏi: có nên đảo mô tả theo mùa cho người sinh ở phía nam không? Phần lớn truyền thống hiện nay vẫn dùng chung một hệ, với lý do mười hai cung là cách chia hình học theo điểm xuân phân, không phải bản đồ thời tiết. Đây là tranh luận nội bộ của người làm chiêm tinh, không có "đáp án đúng" đo được.

Với người đọc tỉnh táo, chi tiết này hữu ích theo một cách khác: nó cho thấy nhiều nét mô tả cung vốn là ẩn dụ mượn từ khí hậu châu Âu và Địa Trung Hải. Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, mùa ở đây cũng không giống bốn mùa của sách châu Âu. Đọc một mô tả kiểu "Ma Kết như cánh đồng đóng băng giữa đông", bạn có thể hiểu đó là hình ảnh văn học của một vùng khí hậu khác, không phải thuộc tính của người sinh tháng Một ở Cần Thơ.

Vĩ độ cao: khi số đo bắt đầu cực đoan

Ở Bắc Âu, cung nhanh vụt qua trong nửa giờ. Ở Oslo, Bạch Dương và Song Ngư mọc trong khoảng nửa giờ; tức điểm mọc đi khoảng một độ mỗi phút. Giờ sinh sai năm phút là điểm mọc lệch cỡ năm độ. Ở Hà Nội, sai năm phút chỉ làm lệch khoảng một tới một độ rưỡi.

Cung chậm thì kéo dài hơn ba giờ. Sư Tử, Xử Nữ, Thiên Bình, Bọ Cạp ở Oslo mỗi cung hơn ba giờ. Một trẻ sinh trong khoảng thời gian ấy, dù giờ sinh hơi lệch, vẫn khá chắc chắn về cung mọc. Độ tin cậy của cung mọc vì thế phụ thuộc cả nơi sinh lẫn thời điểm trong ngày.

Khoảng cách điểm mọc tới Thiên đỉnh co giãn mạnh. Ở Hà Nội, cung đường hoàng đạo từ Thiên đỉnh (MC) tới điểm mọc dao động khoảng 77 tới 103 độ. Ở London con số ấy là khoảng 54 tới 126 độ; ở vĩ độ 66 độ thì có lúc chỉ khoảng 12 độ, có lúc tới khoảng 168 độ. Nhà chia đều 90 độ giữa hai điểm này chỉ là một lựa chọn, không phải hình học thật.

Qua vòng Bắc Cực, công thức gặp giới hạn. Vòng Bắc Cực nằm khoảng 66,6 độ bắc, đúng bằng 90 độ trừ độ nghiêng hoàng đạo. Vượt qua đó, có những thời điểm một đoạn hoàng đạo hoàn toàn không cắt chân trời, điểm mọc nhảy vọt hoặc rơi sang phía tây. Các hệ chia nhà dựa trên thời gian như Placidus không tính được ở đây; chuyên mục nhà và góc chiếu có bài riêng về chuyện này.

Bản đồ sao của người sinh ở phía nam trông có khác không

Về hình thức, bản đồ sao vẽ cho người sinh ở Sydney trông giống hệt bản đồ của người sinh ở Hà Nội: điểm mọc nằm bên trái, điểm lặn bên phải, Thiên đỉnh ở phía trên. Quy ước vẽ không đổi theo bán cầu. Cái khác nằm ở chỗ các nhà được chia ra rộng hẹp ra sao và cung nào hay rơi vào điểm mọc trong từng mùa.

Có một chi tiết dễ gây bối rối. Ở Bắc bán cầu ngoài vùng nhiệt đới, Mặt Trời buổi trưa luôn nằm về phía nam, nên người châu Âu hình dung bản đồ như khi quay mặt về hướng nam: phía đông bên tay trái. Ở Úc, Mặt Trời buổi trưa nằm về phía bắc. Nếu đứng quay mặt về phía Mặt Trời buổi trưa, phía đông lại ở bên tay phải. Bản đồ sao vẫn giữ điểm mọc bên trái theo quy ước, nên đừng tìm cách "lật" bản đồ cho khớp với hướng nhìn thật.

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, nên có những ngày quanh hạ chí Mặt Trời buổi trưa ở hơi chếch về phía bắc, nhất là ở miền Nam. Đây là chuyện thú vị về hình học bầu trời, không làm thay đổi cách đọc bản đồ.

Người Việt sinh ở nước ngoài nên kiểm những gì

Nếu bạn hay người nhà sinh ở nước ngoài và muốn lập bản đồ sao cho đúng về mặt kỹ thuật, những điểm sau đáng kiểm trước khi đọc bất kỳ mô tả nào:

• Nhập đúng thành phố nơi sinh, không nhập quê quán ở Việt Nam. Điểm mọc tính theo chân trời nơi bạn ra đời.
• Kiểm múi giờ và giờ mùa hè đang áp dụng ở nơi đó vào đúng ngày sinh; nhiều nước đổi giờ hai lần một năm, và quy định từng thay đổi qua các thời kỳ.
• Nếu giờ sinh được ghi lại theo giờ Việt Nam do người nhà nhớ hộ, cần đổi lại về giờ địa phương nơi sinh trước khi tính.
• Với người sinh ở Bắc Âu, miền bắc nước Nga hay Canada, hãy biết rằng điểm mọc rất nhạy với giờ sinh; cung mọc chỉ chắc khi giờ sinh chắc.
• Với người sinh ở Nam bán cầu, đừng áp bảng "cung mọc ngắn, dài" của sách châu Âu; nhãn ấy đảo lại ở phía nam.
• Bỏ qua mọi lời khẳng định kiểu "người sinh ở nước lạnh mang tính cách lạnh". Đó không phải chiêm tinh truyền thống, càng không phải khoa học.

Đọc chuyện này như một bài học về hệ quy ước

Chiêm tinh phương Tây là một hệ quy ước ra đời ở một vùng vĩ độ nhất định, với bầu trời, mùa và văn hoá của vùng đó. Khi đem hệ ấy ra khắp thế giới, nó gặp những chỗ phải điều chỉnh: thứ tự cung mọc đảo ở phía nam, mùa trái ngược, công thức vỡ gần vùng cực. Người làm chiêm tinh xử lý các chỗ này bằng những lựa chọn kỹ thuật khác nhau, và các lựa chọn đó không phải lúc nào cũng thống nhất.

Biết điều này giúp bạn đọc mọi mô tả cung mọc với một khoảng cách hợp lý. Một người sinh ở Melbourne và một người sinh ở Huế có thể cùng "cung mọc Xử Nữ" trên giấy, nhưng con đường hình học dẫn tới nhãn đó khác nhau rất nhiều. Hàng triệu người cùng một cung mọc, khác bán cầu, khác văn hoá, khác cuộc đời.

Và như mọi phần khác của chiêm tinh, cung mọc không phải căn cứ để chọn bạn đời, đánh giá đồng nghiệp hay quyết định chuyện đi ở. Nó là một chủ đề thú vị để hiểu bầu trời và hiểu một truyền thống văn hoá lâu đời, dừng ở đó là đủ.

Câu hỏi thường gặp

Sinh ở Úc thì cung Mặt Trời có khác không?

Không khác. Ngày cung theo hệ nhiệt đới bám vào vị trí Mặt Trời trên hoàng đạo, giống nhau trên toàn Trái Đất. Thứ thay đổi theo bán cầu là nhịp mọc của các cung, tức cung mọc và cách chia nhà, không phải cung Mặt Trời.

Ở Sydney cung nào mọc nhanh nhất?

Theo phép tính cho khoảng 33,9 độ nam, Xử Nữ và Thiên Bình mọc nhanh nhất, mỗi cung khoảng 1 giờ 20 phút. Bạch Dương, Kim Ngưu, Bảo Bình, Song Ngư mọc chậm nhất, khoảng 2 giờ 23 đến 2 giờ 25 phút. Thứ tự này ngược hẳn với Hà Nội.

Vì sao ở vùng cực khó tính cung mọc?

Ở vĩ độ cao hơn khoảng 66,6 độ, có những lúc một đoạn hoàng đạo không cắt chân trời. Khi đó điểm mọc nhảy vọt hoặc nằm ở phía tây, và các hệ chia nhà dựa trên thời gian không tính được. Người làm chiêm tinh phải chọn cách xử lý riêng, không thống nhất.

Người sinh ở Nam bán cầu có nên đảo cung theo mùa không?

Đây là câu hỏi còn tranh luận trong giới chiêm tinh. Phần lớn vẫn dùng chung hệ nhiệt đới cho mọi nơi vì coi mười hai cung là cách chia hình học. Với người đọc, điều đáng nhớ là các ẩn dụ về mùa trong sách vốn mượn từ khí hậu Bắc bán cầu.

Sinh ở Đức nhưng giờ sinh do ông bà nhớ theo giờ Việt Nam thì sao?

Phải đổi về giờ địa phương ở Đức vào đúng ngày sinh, có tính giờ mùa hè nếu đang áp dụng. Nhập nhầm giờ Việt Nam sẽ lệch năm, sáu tiếng, đủ để cung mọc khác hoàn toàn. Nếu không chắc, hãy ghi rõ là chưa biết cung mọc.