Thiên Vương được William Herschel phát hiện năm 1781, Hải Vương được tìm thấy năm 1846 nhờ tính toán của Urbain Le Verrier, và Diêm Vương được Clyde Tombaugh phát hiện năm 1930. Cả ba đều không thấy được hoặc gần như không thấy được bằng mắt thường, nên chiêm tinh cổ, vốn xây trên bảy thiên thể nhìn thấy, không biết tới chúng. Từ thế kỷ 19 và 20, chiêm tinh phương Tây dần đưa cả ba vào hệ thống, gán cho chúng các cung Bảo Bình, Song Ngư, Bọ Cạp làm "chủ quản hiện đại".
Vì đi rất chậm, mỗi hành tinh ở một cung nhiều năm, nên chúng được gọi là "hành tinh thế hệ": cả một lớp người sinh cùng giai đoạn chia chung vị trí. Bài này kể chuyện phát hiện thật của từng hành tinh, rồi xem nghĩa chiêm tinh của chúng được hình thành ra sao, một quá trình diễn ra công khai trong vài thế kỷ gần đây nên có thể lần theo được.
Thiên Vương 1781: hành tinh đầu tiên được "tìm thấy"
Đêm 13 tháng 3 năm 1781, William Herschel, một nhạc sĩ gốc Đức sống ở thành phố Bath nước Anh và say mê thiên văn, đang quét bầu trời bằng chiếc kính thiên văn tự làm thì thấy một thiên thể có dạng đĩa nhỏ chứ không phải chấm sáng như sao. Ban đầu ông nghĩ đó là một sao chổi. Các phép đo về sau cho thấy quỹ đạo của nó gần tròn và xa hơn sao Thổ: đây là hành tinh mới đầu tiên được phát hiện kể từ thời cổ đại.
Herschel muốn đặt tên hành tinh theo vua George III của Anh, gọi là "Ngôi sao của George". Các nhà thiên văn ngoài nước Anh không mặn mà với cái tên này, và đề xuất Uranus của nhà thiên văn Đức Johann Bode, theo tên thần bầu trời Ouranos, cha của Kronos, dần được dùng rộng rãi. Thiên Vương là hành tinh duy nhất mang tên một vị thần Hy Lạp thay vì La Mã.
Thiên Vương quay quanh Mặt Trời mất khoảng 84 năm, tức chừng bảy năm mỗi cung. Trục quay của nó nghiêng gần 98 độ, gần như nằm ngang, nên hành tinh như đang lăn trên quỹ đạo. Dưới bầu trời rất tối, người mắt tốt có thể thấy nó như một ngôi sao mờ nhất, và thật ra đã có người ghi nó vào danh mục sao từ cuối thế kỷ 17 mà không nhận ra đó là hành tinh. Cho tới nay, chỉ một con tàu từng bay ngang Thiên Vương là Voyager 2 vào năm 1986, mang về những bức ảnh cận cảnh đầu tiên của hành tinh màu xanh nhạt này.
Hải Vương 1846: hành tinh tìm ra bằng toán học
Sau khi Thiên Vương được phát hiện, các nhà thiên văn tính quỹ đạo của nó và nhận ra hành tinh này không đi đúng như dự đoán: lúc nhanh hơn, lúc chậm hơn một chút. Một số người cho rằng có một hành tinh nữa ở xa hơn đang kéo nó. Ở Pháp, Urbain Le Verrier tính ra vị trí giả định của hành tinh đó và gửi kết quả cho Đài thiên văn Berlin.
Đêm 23 tháng 9 năm 1846, Johann Galle và trợ lý ở Berlin hướng kính về vùng trời Le Verrier chỉ và tìm thấy hành tinh mới chỉ cách vị trí dự đoán khoảng một độ. Ở Anh, John Couch Adams cũng đã độc lập làm phép tính tương tự, và về sau công lao được ghi nhận cho cả hai. Đây là lần đầu tiên một hành tinh được tìm ra nhờ toán học trước khi được nhìn thấy, một thắng lợi lớn của cơ học Newton.
Hải Vương, mang tên thần biển Neptune của La Mã (Hy Lạp là Poseidon), quay quanh Mặt Trời mất khoảng 165 năm, tức chừng mười bốn năm mỗi cung. Năm 2011, nó mới hoàn thành vòng quỹ đạo trọn vẹn đầu tiên kể từ khi được phát hiện. Hải Vương không thấy được bằng mắt thường; cần ít nhất ống nhòm và bản đồ sao để tìm. Chỉ khoảng hơn hai tuần sau ngày phát hiện, nhà thiên văn Anh William Lassell tìm thấy vệ tinh lớn nhất của nó là Triton, một vệ tinh quay ngược chiều tự quay của hành tinh mẹ. Voyager 2 bay ngang Hải Vương năm 1989 và tới nay vẫn là con tàu duy nhất làm được việc đó.
Diêm Vương 1930: cuộc săn "hành tinh X"
Đầu thế kỷ 20, nhà thiên văn Mỹ Percival Lowell tin rằng còn một hành tinh nữa ngoài Hải Vương, và đài thiên văn do ông lập ở Flagstaff, bang Arizona, đã theo đuổi việc tìm nó trong nhiều năm. Sau khi Lowell mất, công việc được giao cho một thanh niên trẻ là Clyde Tombaugh. Ông chụp cùng một vùng trời vào các đêm khác nhau rồi dùng máy so ảnh để tìm chấm sáng nào đã dịch chuyển.
Ngày 18 tháng 2 năm 1930, Tombaugh tìm thấy chấm sáng ấy trên hai tấm ảnh chụp cách nhau vài ngày. Đài thiên văn công bố phát hiện vào tháng 3 cùng năm. Cái tên Pluto, thần cai quản cõi âm của La Mã (Hy Lạp là Hades), do Venetia Burney, một bé gái mười một tuổi ở Oxford nước Anh, gợi ý; hai chữ cái đầu P và L cũng trùng với tên viết tắt của Percival Lowell.
Diêm Vương có quỹ đạo rất dẹt và nghiêng, mất khoảng 248 năm cho một vòng. Vì quỹ đạo dẹt, thời gian nó ở mỗi cung chênh nhau rất lớn, từ khoảng mười hai năm tới hơn ba mươi năm; trong khoảng 1979 tới 1999, nó còn ở gần Mặt Trời hơn cả Hải Vương. Về sau người ta biết khối lượng của nó nhỏ hơn nhiều so với ước tính ban đầu, và cuối cùng nó được xếp lại thành hành tinh lùn năm 2006, chuyện được kể ở bài riêng của danh mục này.
Ba hành tinh ngoài: bảng tra nhanh
Bảng gom số liệu chính và quy ước chiêm tinh hiện đại cho ba hành tinh.
| Thiên Vương | Hải Vương | Diêm Vương | |
|---|---|---|---|
| Năm phát hiện | 1781 | 1846 | 1930 |
| Người phát hiện | William Herschel | Johann Galle, theo tính toán của Le Verrier (Adams tính độc lập) | Clyde Tombaugh |
| Chu kỳ quỹ đạo | Khoảng 84 năm | Khoảng 165 năm | Khoảng 248 năm |
| Thời gian ở một cung | Khoảng 7 năm | Khoảng 14 năm | Từ khoảng 12 tới hơn 30 năm |
| Thần trong thần thoại | Ouranos, thần bầu trời | Neptune hay Poseidon, thần biển | Pluto hay Hades, thần cõi âm |
| Chủ quản hiện đại | Bảo Bình | Song Ngư | Bọ Cạp |
| Từ khoá hay gặp trong sách hiện đại | Đổi mới, bất ngờ, độc lập | Mơ mộng, tưởng tượng, tan biến ranh giới | Biến đổi sâu, quyền lực, tái sinh |
Cột chủ quản hiện đại không thay thế hệ cổ: nhiều người đọc chiêm tinh vẫn dùng sao Thổ cho Bảo Bình, sao Mộc cho Song Ngư, sao Hoả cho Bọ Cạp, và coi ba hành tinh mới là lớp bổ sung. Trường phái truyền thống thì không dùng ba hành tinh này.
Nghĩa chiêm tinh của ba hành tinh mới được hình thành ra sao
Khác với bảy thiên thể cổ có nghĩa biểu tượng tích tụ qua hàng nghìn năm, nghĩa của ba hành tinh ngoài được xây dựng trong vài thế kỷ gần đây, nên có thể theo dõi từng bước. Nhiều sách chiêm tinh giải thích rằng nghĩa của một hành tinh mới phản ánh tinh thần thời điểm nó được phát hiện: Thiên Vương ra đời giữa thời của các cuộc cách mạng ở Mỹ và Pháp, nên gắn với đổi mới, tự do; Hải Vương xuất hiện giữa thế kỷ 19, thời của chủ nghĩa lãng mạn, nên gắn với mơ mộng, ảo ảnh; Diêm Vương được tìm thấy vào thập niên 1930, nên gắn với những sức mạnh sâu thẳm, biến đổi tận gốc.
Người đọc tỉnh táo nên lưu ý hai điểm. Thứ nhất, tên của ba hành tinh do giới thiên văn chọn theo thói quen đặt tên thần thoại, không phải do chiêm tinh; nhưng nghĩa chiêm tinh của chúng lại dựa khá nhiều vào thần thoại của chính những cái tên đó. Thứ hai, việc gắn một hành tinh với "tinh thần thời đại" lúc phát hiện là cách diễn giải hậu kiểm: thời nào cũng có đủ loại sự kiện để chọn ra cái khớp.
Điều đó không có nghĩa nghĩa chiêm tinh của ba hành tinh này vô giá trị với người thích chiêm tinh; nó chỉ cho thấy chúng là quy ước văn hoá được xây dựng gần đây, có tác giả, có tranh luận. Biết được quá trình hình thành giúp bạn đọc các mô tả về chúng với một khoảng cách lành mạnh.
Hành tinh thế hệ: vì sao không nên đọc như nét cá nhân
Vì Hải Vương ở mỗi cung khoảng mười bốn năm và Diêm Vương có khi hơn ba mươi năm, gần như mọi người trong cùng một lớp học, cùng một công ty có cùng cung Hải Vương và cung Diêm Vương. Một đặc điểm mà mọi người xung quanh bạn đều có thì không thể dùng để nói bạn khác họ ở điểm nào. Vì vậy ngay trong chiêm tinh, cung của ba hành tinh này thường được đọc như "dấu ấn chung của một thế hệ", không phải nét riêng của một người.
Lấy một ví dụ dễ kiểm: Hải Vương ở cung Ma Kết trong khoảng từ năm 1984 tới năm 1998, nên gần như mọi người sinh trong mười bốn năm ấy, từ Hà Nội tới Cà Mau, từ Việt Nam tới bên kia địa cầu, đều có “Hải Vương Ma Kết”. Diêm Vương ở Bọ Cạp trong khoảng 1984 tới 1995, ở Nhân Mã trong khoảng 1995 tới 2008. Mốc chuyển cung chính xác lắt léo hơn vì có nghịch hành, nhưng bức tranh chung là vậy. Phần mang tính cá nhân hơn, theo người lập bản đồ, là nhà mà các hành tinh này rơi vào và góc chiếu giữa chúng với các hành tinh đi nhanh. Nhưng ngay cả những phần đó cũng chỉ là cách đọc của một hệ biểu tượng.
Còn những bài viết kiểu "thế hệ Diêm Vương Bọ Cạp" hay "thế hệ Hải Vương Ma Kết" thì nên đọc như một kiểu bình luận văn hoá về thế hệ, giống các nhãn thế hệ Y, thế hệ Z trên báo: có thể gợi chuyện, nhưng rất dễ khái quát hoá quá mức. Một nhãn chung cho hàng trăm triệu người sinh trong hơn chục năm không nói được gì chắc chắn về một con người cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Ba hành tinh ngoài có nhìn thấy bằng mắt thường không?
Thiên Vương ở ngưỡng nhìn thấy: dưới bầu trời rất tối, người mắt tốt có thể thấy nó như một ngôi sao rất mờ nếu biết chính xác chỗ nhìn. Hải Vương cần ít nhất ống nhòm. Diêm Vương rất mờ, phải dùng kính thiên văn khá lớn mới thấy được một chấm sáng nhỏ.
Trước khi phát hiện ba hành tinh này, chiêm tinh dùng gì cho Bảo Bình, Song Ngư, Bọ Cạp?
Chiêm tinh cổ giao Bảo Bình cho sao Thổ, Song Ngư cho sao Mộc, Bọ Cạp cho sao Hoả. Hệ này vẫn được nhiều người dùng song song với chủ quản hiện đại, và là hệ duy nhất của trường phái chiêm tinh truyền thống.
Vì sao Thiên Vương lại mang tên thần Hy Lạp?
Vì cái tên Uranus do nhà thiên văn Đức Johann Bode đề xuất theo Ouranos, thần bầu trời Hy Lạp, cha của Kronos tức Saturnus. Ý tưởng là hành tinh ở ngoài sao Thổ nên mang tên cha của thần sao Thổ. Các hành tinh khác đều mang tên thần La Mã.
Ai là người thật sự phát hiện Hải Vương?
Johann Galle là người đầu tiên nhận ra nó qua kính thiên văn năm 1846, dựa trên vị trí do Urbain Le Verrier tính. John Couch Adams ở Anh cũng tính độc lập. Ngày nay công lao thường được ghi cho cả ba ở những vai trò khác nhau. Galileo từng ghi nhận Hải Vương trong sổ quan sát từ đầu thế kỷ 17 mà không biết đó là hành tinh.
Hành tinh thế hệ nghĩa là gì?
Là cách chiêm tinh hiện đại gọi các hành tinh đi rất chậm như Thiên Vương, Hải Vương, Diêm Vương. Vì mỗi hành tinh ở một cung từ bảy năm tới hơn ba mươi năm, hàng trăm triệu người sinh cùng giai đoạn chia chung vị trí, nên cung của chúng được đọc như dấu ấn chung chứ không phải nét riêng.
Chiêm tinh có tính đến các hành tinh lùn khác không?
Một số nhà chiêm tinh hiện đại thử đưa thêm các thiên thể mới như Eris hay Ceres vào bản đồ, nhưng chưa có quy ước chung. Phần lớn sách phổ thông chỉ dùng mười thiên thể chính. Trường phái truyền thống chỉ dùng bảy thiên thể cổ.