Tam hợp (trine) là khi hai thiên thể cách nhau khoảng 120 độ, tức một phần ba vòng hoàng đạo; lục hợp (sextile) là khi chúng cách nhau khoảng 60 độ, tức một phần sáu vòng. Từ thời Hy Lạp cổ hai góc này được xếp vào nhóm hài hoà, và trên mạng hôm nay chúng thường được gọi là góc tốt, góc may mắn.
Bài này giải thích vì sao người xưa thấy hai góc này "êm", chúng nối các cung với nhau ra sao, khác gì với tam hợp, lục hợp của mười hai con giáp mà người Việt quen nghe, và vì sao "êm" không có nghĩa là may. Bài cũng nhắc những chỗ sách hiện đại tự đặt câu hỏi về chính hai góc này.
Tam hợp và lục hợp trong chiêm tinh khác tam hợp, lục hợp con giáp thế nào
Người Việt nghe chữ tam hợp, lục hợp thường nghĩ ngay tới con giáp: Thân – Tý – Thìn là một bộ tam hợp, Tý – Sửu là một cặp lục hợp. Đó là hệ thống của lịch can chi Á Đông, dựa trên mười hai địa chi. Chiêm tinh phương Tây dùng cùng các con số nhưng là một hệ khác hẳn, dựa trên mười hai cung của vòng hoàng đạo. Bản dịch tiếng Việt mượn chữ tam hợp, lục hợp vì sự trùng hợp hình học, chứ hai hệ không có chung nguồn gốc ở chỗ này.
Điểm giống nhau thú vị là cả hai đều chia vòng mười hai thành bốn bộ ba cách đều 120 độ. Bộ tam hợp con giáp nối ba chi cách nhau bốn vị trí, đúng như bộ ba cung cùng nguyên tố trong chiêm tinh. Điểm khác là lục hợp: trong lịch con giáp, lục hợp là sáu cặp chi đối xứng nhau qua một trục cố định trên vòng, như Tý – Sửu, Dần – Hợi, Ngọ – Mùi, còn trong chiêm tinh, lục hợp là bất kỳ hai điểm nào cách nhau 60 độ. Hai chữ lục hợp vì thế chỉ hai thứ khác nhau hoàn toàn.
Khi đọc tài liệu, nên kiểm tra tác giả đang nói hệ nào trước khi so sánh. Bài này chỉ nói về góc chiếu trong chiêm tinh phương Tây; chuyện tuổi hợp theo con giáp thuộc một truyền thống khác.
Tam hợp và lục hợp nối những cung nào
Khi góc chiếu nằm trọn trong cung, tam hợp và lục hợp nối các cung theo quy luật cố định. Bảng dưới gom lại quy luật đó.
| Góc | Khoảng cách theo cung | Hai cung có chung gì | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Tam hợp 120° | Cách nhau 4 cung | Cùng nguyên tố, cùng cực dương hoặc âm, khác tính chất | Bạch Dương, Sư Tử, Nhân Mã (ba cung Lửa) |
| Lục hợp 60° | Cách nhau 2 cung | Cùng cực; nguyên tố hợp nhau (Lửa với Khí, Đất với Nước); khác tính chất | Bạch Dương (Lửa) và Song Tử (Khí); Kim Ngưu (Đất) và Cự Giải (Nước) |
Bảng giải thích vì sao Ptolemy xếp hai góc này vào nhóm hài hoà: tam hợp nối những cung cùng một nguyên tố, nên được hình dung là "nói cùng thứ tiếng"; lục hợp nối nguyên tố theo cặp mà triết học Hy Lạp coi là tương thích, Lửa với Khí cùng nhẹ và bốc lên, Đất với Nước cùng nặng và chìm xuống. Logic biểu tượng gọn gàng, nhưng xuất phát từ vật lý cổ đại chứ không phải từ đo đạc về con người.
Bảng tra nhanh: bốn bộ tam hợp và các cặp lục hợp
Với người đang học đọc bảng góc chiếu, tra sẵn các cung nối nhau bằng tam hợp và lục hợp giúp phát hiện nhanh góc chiếu nằm trọn trong cung. Mỗi cung có hai cung tam hợp và hai cung lục hợp với nó.
| Nguyên tố | Bộ ba tam hợp | Lục hợp với các cung thuộc nguyên tố | Cực |
|---|---|---|---|
| Lửa | Bạch Dương – Sư Tử – Nhân Mã | Khí: Song Tử, Thiên Bình, Bảo Bình | Dương |
| Khí | Song Tử – Thiên Bình – Bảo Bình | Lửa: Bạch Dương, Sư Tử, Nhân Mã | Dương |
| Đất | Kim Ngưu – Xử Nữ – Ma Kết | Nước: Cự Giải, Bọ Cạp, Song Ngư | Âm |
| Nước | Cự Giải – Bọ Cạp – Song Ngư | Đất: Kim Ngưu, Xử Nữ, Ma Kết | Âm |
Lưu ý cột lục hợp: một cung chỉ lục hợp với hai trong ba cung của nguyên tố bên kia, tức hai cung cách nó đúng hai cung. Ví dụ Bạch Dương lục hợp với Song Tử và Bảo Bình, còn Thiên Bình là cung đối diện, tạo góc xung chứ không phải lục hợp. Bảng cũng cho thấy tam hợp và lục hợp luôn nối hai cung cùng cực, dương với dương, âm với âm, trong khi góc vuông nối hai cực khác nhau. Đó là một trong những lý do hình học khiến người xưa xếp hai nhóm góc vào hai loại.
Trên bầu trời thật: Mặt Trăng tạo lục hợp và tam hợp mỗi tháng
Mặt Trăng đi nhanh hơn Mặt Trời khoảng 12 độ mỗi ngày, nên sau trăng non chừng năm ngày nó cách Mặt Trời khoảng 60 độ, và chừng mười ngày thì khoảng 120 độ. Theo âm lịch Việt Nam, lục hợp giữa Mặt Trăng và Mặt Trời rơi quanh mùng 5, mùng 6, tam hợp rơi quanh mùng 10; nửa sau tháng các góc ấy lặp lại theo chiều ngược. Mỗi tháng âm lịch vì thế có hai lần lục hợp và hai lần tam hợp giữa hai thiên thể này.
Với sao Thuỷ và sao Kim thì khác. Nhìn từ Trái Đất, sao Thuỷ không bao giờ cách Mặt Trời quá khoảng 28 độ, sao Kim không quá khoảng 47 độ, nên cả hai không thể tạo lục hợp hay tam hợp với Mặt Trời. Sao Thuỷ và sao Kim với nhau có thể cách xa tới khoảng 76 độ, đủ để tạo lục hợp nhưng không bao giờ tam hợp. Chi tiết này hữu ích khi đọc các bài trên mạng: nếu một bài mô tả "sao Kim tam hợp Mặt Trời", bài ấy đã sai về thiên văn.
Các hành tinh chậm như sao Thổ, Thiên Vương, Hải Vương có thể giữ một góc tam hợp hay lục hợp với nhau trong nhiều tháng, có khi lặp lại vài lần do nghịch hành. Những góc này rơi vào bản đồ của rất nhiều người sinh cùng thời kỳ, nên không thể dùng chúng để mô tả riêng một ai.
Vì sao "êm" không có nghĩa là may
Góc chiếu không mang tính chất riêng. Ngay trong truyền thống, một góc chiếu được đọc qua hai hành tinh tham gia. Tam hợp giữa hai hành tinh mà sách cổ xếp vào nhóm khó vẫn được mô tả với nhiều dè dặt. Không có quy tắc "tam hợp là có lộc" trong các sách kinh điển.
Sách hiện đại tự đặt câu hỏi. Nhiều tác giả tâm lý chiêm tinh thế kỷ 20 viết rằng tam hợp quá trơn tru dễ khiến người ta chủ quan, còn góc vuông mới thúc đẩy hành động. Đây là một sự đảo vai, cho thấy chính những người trong nghề cũng không coi tam hợp là điều tốt tuyệt đối.
Ai cũng có vài tam hợp. Với 45 cặp thiên thể trong một bản đồ, gần như ai cũng có vài tam hợp và vài lục hợp. Một đặc điểm phổ biến như vậy không thể phân biệt người may với người không may.
Không dùng để chọn người. Có người so Mặt Trời của hai người, thấy tam hợp, rồi kết luận hai người hợp nhau. Site này không dùng chiêm tinh để chọn người yêu, bạn bè hay đồng nghiệp; quan hệ thật cần được hiểu qua con người thật.
Lục hợp: góc nhỏ hay bị bỏ quên
Trong năm góc chính, lục hợp là góc được ít người nhắc nhất. Lý do một phần là kỹ thuật: nhiều sách hiện đại dùng độ lệch cho phép cho lục hợp hẹp hơn các góc khác, khoảng 4 đến 6 độ thay vì 8 độ, nên lục hợp xuất hiện ít hơn trong bảng góc chiếu. Một phần là tâm lý: chữ tam hợp nghe trọn vẹn hơn, lục hợp nghe như phiên bản nhỏ.
Sách cổ mô tả lục hợp như tam hợp nhưng nhẹ hơn. Một số người hiện đại dùng hình ảnh "cơ hội cần chủ động nắm lấy", phân biệt với tam hợp được mô tả là "dễ dàng có sẵn". Như mọi mô tả khác, đây là hình ảnh văn chương bên trong hệ ký hiệu. Người đọc không nên biến nó thành lời khuyên kiểu "tháng có lục hợp thì nên đầu tư".
Một chi tiết kỹ thuật: vì lục hợp nối các cung cách nhau hai cung, người mới hay nhìn tên cung mà đoán góc. Ví dụ giả định 2 độ Bạch Dương với 28 độ Song Tử: hai cung cách nhau hai cung, nghe như lục hợp, nhưng đo ra 86 độ, tức gần góc vuông hơn. Đọc bảng góc chiếu luôn cần đo độ chứ không chỉ đếm cung.
Đọc thử tam hợp và lục hợp trên một bản đồ giả định
Ví dụ giả định: Mặt Trăng ở 8 độ Cự Giải, sao Hoả ở 11 độ Song Ngư, sao Thổ ở 6 độ Kim Ngưu. Mặt Trăng và sao Hoả cách nhau 117 độ, tam hợp với độ lệch 3 độ, hai cung Nước như bảng tra ở trên. Mặt Trăng và sao Thổ cách nhau 62 độ, lục hợp với độ lệch 2 độ, một cung Nước với một cung Đất. Sao Hoả và sao Thổ cách nhau 55 độ, cũng gần lục hợp, độ lệch 5 độ, nằm ở rìa mức mà nhiều sách chấp nhận cho góc này.
Người đọc hiện đại sẽ ghi: Mặt Trăng được nối êm với cả sao Hoả và sao Thổ; ba thiên thể tạo một tam giác mở trong vùng nguyên tố Nước và Đất. Người đọc theo lối cổ còn hỏi thêm: sao Hoả và sao Thổ là hai hành tinh mà sách xưa xếp vào nhóm khó, vậy góc êm nối chúng được đánh giá dè dặt hơn. Hai cách đọc cho hai giọng khác nhau trên cùng một hình.
Cả hai đều dừng ở việc mô tả quan hệ giữa các chủ đề. Không có bước nào cho phép nói người có bản đồ này "được che chở", "gặp nhiều quý nhân" hay "tình duyên thuận". Những câu ấy là phần thêm vào, không có trong hình học và cũng không có trong các sách kinh điển.
Tam hợp vắt qua cung và tam hợp lớn
Ví dụ giả định: Mặt Trời ở 29 độ Sư Tử, Mặt Trăng ở 1 độ Ma Kết. Đo theo độ, khoảng cách là 122 độ, tức tam hợp với độ lệch 2 độ. Nhưng Sư Tử là cung Lửa, Ma Kết là cung Đất, hai cung cách nhau năm cung, chứ không phải bốn. Người theo lối hiện đại tính đây là tam hợp theo độ; người theo lối cổ, vốn coi trọng góc theo cung, sẽ nói hai cung này không nhìn nhau theo tam hợp, thậm chí ở thế ngoảnh mặt. Đây là chỗ hai trường phái khác nhau rõ rệt.
Khi ba thiên thể cùng tam hợp với nhau, thường nằm trong ba cung cùng nguyên tố, ta có hình tam hợp lớn (grand trine), một tam giác đều trên vòng tròn. Hình này hay được ca ngợi trên mạng như dấu hiệu may mắn. Sách hiện đại thì dè dặt hơn, có tác giả mô tả nó là vùng thoải mái khép kín. Phần nhận diện các hình mẫu thuộc về bài lập bản đồ; ở đây chỉ cần biết rằng tam hợp lớn cũng là cấu trúc hình học, không phải lời hứa.
Câu hỏi thường gặp
Tam hợp trong chiêm tinh và tam hợp con giáp có liên quan không?
Cùng ý tưởng hình học chia vòng mười hai thành bốn bộ ba cách đều 120 độ, nhưng là hai hệ khác nhau: một dựa trên cung hoàng đạo, một dựa trên địa chi. Không nên đem quy tắc của hệ này áp sang hệ kia.
Vì sao sao Kim không bao giờ tam hợp Mặt Trời?
Vì sao Kim nằm trong quỹ đạo Trái Đất, nhìn từ Trái Đất nó không bao giờ cách Mặt Trời quá khoảng 47 độ. Khoảng cách 120 độ của tam hợp vì thế không thể xảy ra giữa hai thiên thể này.
Có tam hợp trong bản đồ là may mắn phải không?
Không. Gần như mọi bản đồ đều có vài tam hợp. Truyền thống chỉ mô tả tam hợp là hài hoà về mặt biểu tượng, và sách hiện đại còn cho rằng nó có thể khiến người ta chủ quan. Không có kiểm chứng nào gắn tam hợp với may mắn.
Độ lệch cho phép của lục hợp thường là bao nhiêu?
Nhiều sách hiện đại dùng khoảng 4 đến 6 độ cho lục hợp, hẹp hơn mức 6 đến 8 độ hay dùng cho tam hợp, nhưng không có con số thống nhất. Người đọc chọn một mức và dùng nhất quán.
Tam hợp lớn là gì?
Đó là hình gồm ba thiên thể đôi một tam hợp, tạo thành tam giác đều trên vòng tròn, thường nằm ở ba cung cùng nguyên tố. Đây là một hình mẫu được nhận diện trong bản đồ, không phải dấu hiệu may mắn hay tài năng đặc biệt.
Vì sao Lửa hợp với Khí, Đất hợp với Nước?
Cách ghép này đến từ triết học tự nhiên Hy Lạp: Lửa và Khí được coi là nhẹ, bốc lên; Đất và Nước nặng, chìm xuống. Chiêm tinh mượn quan niệm ấy để giải thích vì sao lục hợp nối các cặp nguyên tố này.