Sao Hoả trong chiêm tinh: hành tinh đỏ, thần Ares và nghĩa về hành động

Sao Hoả là hành tinh thứ tư tính từ Mặt Trời, quay một vòng mất khoảng 687 ngày, và có màu đỏ cam vì bề mặt phủ bụi chứa ô-xít sắt, tức gỉ sắt. Màu đỏ ấy khiến nhiều nền văn hoá gắn nó với lửa, máu và chiến tranh; chiêm tinh phương Tây theo người Hy Lạp gọi nó theo thần chiến tranh Ares (La Mã là Mars) và gắn với sự chủ động, sức hành động, ham muốn và va chạm. Truyền thống cho sao Hoả chủ quản cung Bạch Dương, và theo hệ cổ, cả cung Bọ Cạp.

Sách chiêm tinh cổ xếp sao Hoả vào nhóm "hung tinh nhỏ". Thuật ngữ này hay bị dùng để doạ người đọc trên mạng. Bài này giải thích nó từ đâu ra, đặt cạnh những gì thiên văn biết về hành tinh đỏ, và cách đọc sao Hoả như một biểu tượng của năng lượng chứ không phải điềm gở.

Hành tinh đỏ: số liệu thật về sao Hoả

Sao Hoả cách Mặt Trời trung bình khoảng 228 triệu km, xa gấp rưỡi Trái Đất. Đường kính khoảng 6.780 km, gần bằng một nửa Trái Đất; khối lượng chỉ chừng một phần mười. Một ngày trên sao Hoả dài hơn ngày Trái Đất khoảng 40 phút, và trục quay nghiêng gần giống Trái Đất, nên hành tinh này cũng có bốn mùa, dù mỗi mùa dài gần gấp đôi.

Bề mặt sao Hoả có những kỷ lục đáng nhớ: Olympus Mons là núi lửa lớn nhất từng biết trong hệ Mặt Trời, nếu tính từ chân thì gấp khoảng hai rưỡi đến ba lần chiều cao đỉnh Everest; hệ hẻm vực Valles Marineris dài hàng nghìn km. Khí quyển rất mỏng, chủ yếu là carbon dioxide, áp suất chưa tới một phần trăm Trái Đất. Các xe tự hành đã tìm thấy nhiều dấu vết cho thấy nước lỏng từng chảy trên bề mặt trong quá khứ xa.

Sao Hoả có hai vệ tinh nhỏ hình củ khoai là Phobos và Deimos, được nhà thiên văn Mỹ Asaph Hall phát hiện năm 1877. Tên của chúng lấy từ hai người con của Ares trong thần thoại Hy Lạp, thường được hiểu là "Sợ hãi" và "Kinh hoàng", hai kẻ theo cha ra trận. Đặt tên như vậy là thói quen của giới thiên văn thế kỷ 19, lấy tên trong thần thoại gắn với vị thần của hành tinh mẹ.

Sao Hoả nhìn từ Trái Đất: chu kỳ và quy ước

Chuyển động của sao Hoả trên bầu trời không đều như sao Mộc hay sao Thổ. Bảng dưới gom các nhịp chính và cách chiêm tinh dùng chúng.

Vì tốc độ biến thiên mạnh, sao Hoả là ví dụ tốt cho thấy "mỗi hành tinh ở mỗi cung bao lâu" không thể trả lời bằng một con số cố định. Phần mềm lập bản đồ tính theo lịch thiên văn, không chia đều.

Cứ khoảng mười lăm đến mười bảy năm, xung đối rơi vào lúc sao Hoả ở gần điểm cận nhật, gọi là xung đối lớn, khi hành tinh trông sáng và đỏ rực khác thường. Lần tháng 8 năm 2003 được tính là lần sao Hoả đến gần Trái Đất nhất trong khoảng sáu mươi nghìn năm.

Ares, Mars và tháng Ba

Trong thần thoại Hy Lạp, Ares là thần của chiến tranh với khía cạnh hung bạo, hỗn loạn, và không được kính trọng bằng Athena, nữ thần của chiến lược và trí tuệ. Người La Mã có cái nhìn khác hẳn: Mars của họ là thần chiến tranh nhưng cũng là thần bảo hộ, được tôn kính bậc nhất, vì theo truyền thuyết ông là cha của Romulus và Remus, hai anh em lập nên thành Rome. Tháng Ba trong lịch phương Tây, March, mang tên ông; tháng này từng là tháng mở đầu năm của lịch La Mã cổ và là mùa các chiến dịch quân sự bắt đầu.

Ký hiệu chiêm tinh của sao Hoả là vòng tròn với mũi tên chĩa chéo lên, thường được hiểu là chiếc khiên và ngọn giáo. Giả kim thuật gắn sao Hoả với sắt, và thật trùng hợp là màu đỏ của hành tinh chính là màu gỉ sắt. Ký hiệu ấy về sau được sinh học dùng làm ký hiệu giống đực.

Ở Á Đông, sao Hoả có tên cổ là Huỳnh Hoặc, gợi ánh sáng đỏ chập chờn và hành trình khó đoán của nó trên trời. Nhiều nền văn hoá độc lập với nhau đều liên tưởng hành tinh đỏ với lửa và binh đao, một ví dụ cho thấy màu sắc của bầu trời ảnh hưởng thế nào tới trí tưởng tượng của con người. Người Lưỡng Hà cũng gắn sao Hoả với một vị thần của chiến tranh và dịch bệnh.

Nghĩa biểu tượng của sao Hoả trong sách chiêm tinh

Năng lượng và sự chủ động. Truyền thống gắn sao Hoả với khả năng bắt đầu, dám làm, cạnh tranh, sức lực cơ bắp. Bạch Dương, cung mở đầu vòng hoàng đạo, được sách phổ thông mô tả với nét xông xáo; đó là nét mượn từ biểu tượng sao Hoả.

Ham muốn và quyết tâm. Sao Hoả được đọc như cách một người theo đuổi điều mình muốn. Cung sao Hoả trong bản đồ được sách phổ thông dùng để mô tả "kiểu hành động" của một người.

Va chạm và ranh giới. Sách cổ gắn sao Hoả với xung đột, vũ khí, phẫu thuật, lửa. Chiêm tinh hiện đại đọc lại thành cách một người đối diện với bất đồng, bảo vệ ranh giới của mình. Có tức giận hay không là chuyện của tính khí và hoàn cảnh, không phải của hành tinh.

Thể thao và thể chất. Nhiều sách phổ thông gắn sao Hoả với vận động, rèn luyện. Đây là một ẩn dụ hay để tự hỏi mình đang dùng sức lực vào đâu, không phải chỉ dẫn tập luyện hay sức khoẻ.

Ba cung nặng tính sao Hoả. Ngoài Bạch Dương và Bọ Cạp, sao Hoả được coi là "vượng" ở Ma Kết theo bảng phẩm giá cổ. Bảng này là quy ước của một hệ biểu tượng, được bàn kỹ ở danh mục cung Khí và cung Nước của trang.

"Hung tinh" là thuật ngữ cổ, không phải lời doạ

Chiêm tinh Hy Lạp hoá và trung đại chia các hành tinh thành nhóm "cát" và "hung", dựa trên những liên tưởng của thời đó: sao Hoả nóng và khô quá mức, sao Thổ lạnh và khô quá mức, nên bị coi là gây mất cân bằng; sao Kim và sao Mộc được coi là ôn hoà. Đây là cách phân loại gắn với y học thể dịch cổ đại, một hệ thống mà y học hiện đại đã bỏ từ lâu.

Nhiều nhà chiêm tinh hiện đại không còn dùng cách chia thiện ác này, hoặc dùng với nghĩa rất hẹp. Họ nhìn sao Hoả như một nguồn năng lượng có thể được dùng vào việc xây dựng hay phá hỏng, tuỳ người và tuỳ hoàn cảnh. Không có hành tinh nào "xấu" cho một người cụ thể, và vị trí sao Hoả trong bản đồ không báo trước tai nạn, kiện tụng hay bệnh tật.

Khi gặp những bài viết kiểu "sao Hoả vào cung bạn, coi chừng tai hoạ", bạn nên hiểu đó là lối viết giật gân. Tai nạn giao thông liên quan tới tốc độ, rượu bia, điều kiện đường sá; mâu thuẫn trong gia đình liên quan tới cách hai người trò chuyện. Không có nghiên cứu nào cho thấy các con số ấy tăng lên khi sao Hoả đi qua một cung nào đó. Nếu thật sự lo về sức khoẻ hay pháp lý, người cần hỏi là bác sĩ hay luật sư.

Đọc cung sao Hoả của mình như một bộ câu hỏi

Thay vì đọc mô tả cung sao Hoả như một bản nhận xét về mình, bạn có thể biến nó thành những câu hỏi tự quan sát. Cách này giữ được phần thú vị của chiêm tinh mà không gán nhãn:

• Mình bắt đầu một việc mới theo cách nào? Lao vào ngay, chuẩn bị kỹ rồi mới làm, hay chờ có người cùng làm? Quan sát vài lần gần đây rồi so với mô tả, xem chỗ nào khớp, chỗ nào không.
• Khi bất đồng, mình phản ứng ra sao? Nói thẳng, im lặng, hay tìm cách vòng? Đây là câu hỏi hữu ích cho mọi mối quan hệ, dù cung sao Hoả của bạn là gì.
• Sức lực của mình đang dồn vào đâu? Công việc, gia đình, một sở thích, hay đang bị tiêu hao vào những việc mình không muốn làm?
• Điều gì làm mình thấy có động lực? Cạnh tranh, mục tiêu rõ ràng, được công nhận, hay cảm giác mình đang giúp được ai đó?
• Mô tả nào không đúng với mình? Ghi lại cả những chỗ không khớp. Chúng nhắc bạn rằng một vị trí trên bản đồ không thể nói hết về một con người.

Những câu hỏi này không cần bản đồ sao vẫn dùng được. Chiêm tinh ở đây chỉ đóng vai một cái cớ để bạn dừng lại và tự quan sát, và đó có lẽ là cách dùng lành mạnh nhất của nó.

Từ "kênh đào" tới xe tự hành: hành tinh đỏ trong trí tưởng tượng

Sao Hoả là hành tinh mà con người tưởng tượng nhiều nhất, và lịch sử những lần tưởng tượng ấy cho thấy biểu tượng lan sang khoa học dễ thế nào. Năm 1877, nhà thiên văn Ý Giovanni Schiaparelli vẽ bản đồ sao Hoả với những đường mảnh mà ông gọi là "canali", nghĩa là rãnh hay kênh tự nhiên. Khi sang tiếng Anh, chữ này thường được hiểu thành kênh đào, tức công trình nhân tạo.

Percival Lowell, người về sau lập đài thiên văn ở Arizona, tin rằng đó là hệ thống kênh do một nền văn minh trên sao Hoả xây để dẫn nước, và viết nhiều sách phổ biến ý tưởng này cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Cùng thời, tiểu thuyết "Chiến tranh giữa các thế giới" của H. G. Wells xuất bản năm 1898 kể chuyện người sao Hoả xâm lược Trái Đất. Hình ảnh hành tinh của thần chiến tranh gặp đúng trí tưởng tượng của thời đại.

Năm 1965, tàu Mariner 4 bay ngang sao Hoả và gửi về những bức ảnh cận cảnh đầu tiên: một bề mặt khô, đầy hố va chạm, không kênh đào nào cả. Từ đó tới nay, các tàu quỹ đạo và xe tự hành đã vẽ nên bức tranh thật của một hành tinh lạnh, khô, từng có nước. Bài học cho người đọc chiêm tinh là: một biểu tượng mạnh có thể khiến ngay cả người làm khoa học nhìn thấy điều mình muốn thấy, và chỉ đo đạc kỹ mới tách được hai thứ. Chuyện Tycho Brahe, Kepler và quỹ đạo sao Hoả được kể ở danh mục chu kỳ và danh mục lịch sử của trang.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sao Hoả có màu đỏ?

Vì bụi và đá trên bề mặt chứa nhiều ô-xít sắt, về cơ bản là gỉ sắt. Bụi mịn còn bay lơ lửng trong khí quyển mỏng nên bầu trời ban ngày ở đó cũng ngả màu vàng nâu. Màu đỏ này dễ thấy bằng mắt thường, nhất là quanh thời điểm xung đối.

Sao Hoả ở mỗi cung bao lâu?

Trung bình gần hai tháng, nhưng biến thiên rất lớn. Trong những năm có nghịch hành, sao Hoả có thể ở lại một cung tới sáu, bảy tháng. Muốn biết chính xác cần tra lịch thiên văn của năm cụ thể.

Sao Hoả là hung tinh thì người có sao Hoả mạnh có nóng tính không?

Không có cơ sở để nói vậy. "Hung tinh" là thuật ngữ cổ gắn với y học thể dịch, và chưa có nghiên cứu nào cho thấy vị trí sao Hoả lúc sinh dự đoán tính khí. Tính nóng hay điềm tĩnh phụ thuộc vào tâm lý, giáo dục, hoàn cảnh và cả giấc ngủ, không phụ thuộc vào hành tinh.

Có thể nhìn thấy sao Hoả bằng mắt thường không?

Có, khá dễ khi nó ở gần xung đối: một chấm sáng màu cam đỏ, ít nhấp nháy hơn sao. Cứ khoảng hơn hai năm một lần, sao Hoả sáng nhất và mọc lúc hoàng hôn, có thể thấy suốt đêm. Những thời kỳ nó ở gần phía Mặt Trời thì khó thấy hoặc không thấy.

Phobos và Deimos có liên quan gì tới chiêm tinh không?

Không. Hai vệ tinh nhỏ này được phát hiện năm 1877 và quá mờ để thấy bằng mắt thường, nên chiêm tinh truyền thống không biết tới chúng. Tên của chúng chỉ là cách giới thiên văn đặt tên theo thần thoại của thần Ares.

Sao Hoả chủ quản cung nào?

Theo hệ truyền thống, sao Hoả chủ quản hai cung Bạch Dương và Bọ Cạp. Từ khi phát hiện Diêm Vương, chiêm tinh hiện đại giao Bọ Cạp cho Diêm Vương, nhưng nhiều người vẫn dùng sao Hoả làm chủ quản truyền thống của Bọ Cạp song song.