Orb, thường dịch là độ lệch cho phép, là khoảng sai lệch mà người đọc bản đồ chấp nhận để vẫn coi hai thiên thể có góc chiếu với nhau. Ví dụ, nếu dùng orb 8 độ cho góc vuông thì hai hành tinh cách nhau từ 82 tới 98 độ đều được tính là vuông. Không có con số orb chuẩn; mỗi trường phái, mỗi sách, mỗi phần mềm dùng một mức riêng.
Orb là chi tiết kỹ thuật nhưng ảnh hưởng rất lớn: nới hay thắt orb có thể làm số góc chiếu trong một bản đồ tăng hoặc giảm gấp đôi. Bài này giải thích hai cách tính orb trong lịch sử, các mức hay gặp, khái niệm góc áp sát và tách xa, một phép tính thô cho thấy orb quyết định số góc ra sao, và cách tự chọn mức cho nhất quán.
Vì sao cần orb
Các thiên thể đi với tốc độ khác nhau, nên khoảng cách giữa hai hành tinh thay đổi liên tục. Trong một bản đồ chụp tại một khoảnh khắc, xác suất hai hành tinh cách nhau đúng 90 độ tới từng phút góc gần như bằng không. Nếu chỉ tính góc chính xác tuyệt đối thì gần như không bản đồ nào có góc chiếu. Vì vậy người đọc phải định ra một khoảng chấp nhận.
Ý tưởng orb gắn với hình ảnh ánh sáng. Sách trung đại mô tả mỗi hành tinh như có một quầng sáng bao quanh, lan ra một số độ về hai phía. Khi quầng sáng của hai hành tinh chạm nhau ở một góc chiếu, góc chiếu được coi là có hiệu lực. Mặt Trời và Mặt Trăng, hai thiên thể sáng nhất, được cho quầng sáng rộng nhất. Hình ảnh này giải thích vì sao đến nay nhiều sách vẫn nới orb khi có Mặt Trời hoặc Mặt Trăng.
Từ góc nhìn bên ngoài, orb là chỗ cho thấy rõ nhất tính quy ước của chiêm tinh: không có phép đo nào quyết định một góc 9 độ lệch là "có" hay "không". Đó là lựa chọn của người đọc, và hai người đọc cùng một bản đồ với hai mức orb sẽ thấy hai danh sách góc chiếu khác nhau.
Hai truyền thống tính orb
Orb theo hành tinh. Trong chiêm tinh trung đại và Phục hưng, mỗi hành tinh được gán một quầng sáng riêng; một nửa quầng sáng ấy gọi là moiety. Hai hành tinh có góc chiếu khi khoảng lệch nhỏ hơn tổng hai moiety. Vì vậy cùng một góc vuông, orb cho cặp Mặt Trời – Mặt Trăng rộng hơn hẳn orb cho cặp sao Thuỷ – sao Hoả. Con số cụ thể cho từng hành tinh khác nhau giữa các tác giả.
Orb theo góc chiếu. Chiêm tinh hiện đại thường gán orb cho từng loại góc: góc hợp và góc xung rộng nhất, rồi tới góc vuông và tam hợp, lục hợp hẹp hơn, các góc phụ hẹp nhất. Cách này đơn giản, dễ cài đặt trong phần mềm, nên trở thành phổ biến.
Kết hợp cả hai. Nhiều người dùng orb theo góc chiếu nhưng cộng thêm vài độ khi một trong hai thiên thể là Mặt Trời hoặc Mặt Trăng. Đây là cách dung hoà, giữ lại một phần ý tưởng quầng sáng cổ.
Tính theo cung. Chiêm tinh Hy Lạp hoá còn một tầng khác: góc chiếu theo cung. Hai hành tinh ở hai cung vuông nhau được coi là "nhìn nhau" theo góc vuông dù khoảng cách độ là bao nhiêu; orb chỉ dùng để xét góc nào sát hơn. Lối này đang được người theo hướng cổ điển dùng lại.
Một bộ orb hay gặp trong sách hiện đại
Bảng dưới là một ví dụ phổ biến, không phải chuẩn. Nhiều sách thắt chặt hơn, một số nới rộng hơn. Mục đích của bảng là cho thấy thứ tự tương đối giữa các góc.
| Góc chiếu | Số đo | Orb thường gặp | Khi có Mặt Trời hoặc Mặt Trăng |
|---|---|---|---|
| Hợp | 0° | Khoảng 8° | Có người nới tới khoảng 10° |
| Xung | 180° | Khoảng 8° | Có người nới tới khoảng 10° |
| Tam hợp | 120° | Khoảng 6–8° | Nới thêm 1–2° |
| Vuông | 90° | Khoảng 6–8° | Nới thêm 1–2° |
| Lục hợp | 60° | Khoảng 4–6° | Nới thêm khoảng 1° |
| Các góc phụ | 30°, 45°, 135°, 150°… | Khoảng 1–3° | Thường không nới |
Phần mềm lập bản đồ thường có sẵn một bộ orb mặc định và cho phép sửa. Khi so bảng góc chiếu ở hai nơi khác nhau, sau hệ chia nhà, orb là thiết lập thứ hai nên kiểm. Hai bảng khác nhau vài dòng thường chỉ vì orb, không phải vì tính sai.
Góc áp sát, góc tách xa, chính xác và gần đúng
Vì các hành tinh luôn di chuyển, một góc chiếu có thể đang hình thành hoặc đang tan. Khi hành tinh nhanh hơn đang tiến tới vị trí chính xác của góc, ta có góc áp sát (applying). Khi nó đã đi qua vị trí chính xác và đang rời xa, ta có góc tách xa (separating). Ví dụ giả định: Mặt Trăng ở 10 độ Song Tử, sao Kim ở 14 độ Sư Tử. Khoảng cách 64 độ, lục hợp lệch 4 độ. Mặt Trăng đứng sau sao Kim và đi nhanh hơn nhiều, nên khoảng cách sẽ giảm dần 63, 62, 61 rồi 60 độ: đây là lục hợp áp sát. Khoảng tám giờ sau, khi khoảng cách xuống dưới 60 độ, cùng góc ấy chuyển thành tách xa.
Truyền thống, nhất là chiêm tinh giờ (horary), rất coi trọng phân biệt này, coi góc áp sát là việc đang tới, góc tách xa là việc đã qua. Chiêm tinh tâm lý hiện đại ít dùng hơn, dù một số người vẫn nói góc áp sát "đậm" hơn. Đây là quy ước đọc, không có kiểm chứng.
Sách cổ còn có hai từ cho độ sát: góc chính xác về số độ, tức hai hành tinh cùng số độ trong hai cung tạo góc, gọi là partile; góc chỉ nằm trong orb gọi là platic. Ví dụ 14 độ Kim Ngưu và 14 độ Sư Tử là vuông partile, còn 14 độ Kim Ngưu và 19 độ Sư Tử là vuông platic. Ngày nay hai từ này ít gặp ngoài sách chuyên.
Phép tính thô: orb quyết định số góc chiếu ra sao
Ví dụ giả định, tính thô để thấy độ nhạy. Giả sử khoảng cách giữa hai thiên thể bất kỳ phân bố đều từ 0 tới 180 độ. Với bộ orb ở bảng trên (hợp và xung 8 độ, vuông và tam hợp 8 độ, lục hợp 6 độ), các khoảng được tính là góc chiếu cộng lại khoảng 60 độ trên tổng 180 độ, tức khoảng một phần ba. Với 45 cặp thiên thể, trung bình một bản đồ sẽ có khoảng 15 góc chiếu chính.
Nếu thắt mọi orb xuống một nửa, tổng khoảng còn 30 độ, xác suất còn một phần sáu, và số góc trung bình còn khoảng 7 đến 8. Nếu nới thêm các góc phụ với orb 2 độ, số góc lại tăng thêm vài cái. Phép tính bỏ qua nhiều chi tiết thật, chẳng hạn sao Thuỷ và sao Kim luôn ở gần Mặt Trời nên không phân bố đều, nhưng đủ cho thấy một điều: phần lớn sự "phong phú" của bảng góc chiếu do người đọc tự chọn qua orb.
Điều này có hệ quả với cách đọc. Một bài viết kết luận "bản đồ của bạn nhiều góc căng" có thể chỉ phản ánh orb rộng. Một bản đồ "ít góc" dưới orb hẹp có thể thành "nhiều góc" dưới orb rộng. Biết orb đang dùng là điều kiện tối thiểu trước khi so sánh hai bản đồ hay hai lời đọc.
Hiểu lầm hay gặp về orb
Vì orb là thiết lập ẩn trong phần mềm, nhiều người đọc bảng góc chiếu mà không biết nó tồn tại. Vài hiểu lầm phổ biến:
- "Góc càng sát càng mạnh, nên góc lệch 7 độ gần như không có." Nhiều sách hiện đại có nói góc sát thì "đậm" hơn, nhưng đó là quy ước; ở lối cổ tính theo cung, góc lệch 7 độ trong cùng cặp cung vẫn là góc đầy đủ.
- "Phần mềm đã tính thì không cần biết orb." Mỗi phần mềm có bộ orb mặc định khác nhau; không biết orb là không biết vì sao bảng của mình khác bảng của bạn bè.
- "Orb rộng thì đọc kỹ hơn." Orb rộng chỉ làm danh sách dài hơn; mỗi góc thêm vào lại cần được diễn giải, và càng nhiều góc thì càng dễ tìm thấy điều mình muốn thấy.
- "Góc chiếu tới cung mọc luôn tin được." Cung mọc dịch khoảng một độ sau vài phút; giờ sinh ghi tròn tới nửa giờ có thể làm sai góc chiếu tới cung mọc vài độ.
- "Có orb thì hai hành tinh cách 95 độ chắc chắn là góc vuông." Chỉ khi orb bạn dùng cho góc vuông từ 5 độ trở lên; với orb 4 độ, cặp ấy không có góc vuông.
Gốc chung của các hiểu lầm là coi bảng góc chiếu như kết quả đo lường khách quan. Nó thực ra là kết quả của một phép tính chính xác (vị trí hành tinh) cộng với một lựa chọn chủ quan (orb). Phần đầu ai tính cũng ra giống nhau; phần sau thì tuỳ người.
Chọn orb cho mình và dùng nhất quán
Nếu bạn tìm hiểu chiêm tinh như một hệ văn hoá và muốn tự đọc bảng góc chiếu, có thể làm theo các bước sau:
- Chọn một bộ orb từ một nguồn bạn đang theo, ghi lại con số cho từng góc.
- Quyết định có nới orb cho Mặt Trời và Mặt Trăng hay không, và nới bao nhiêu.
- Quyết định có tính góc vắt qua hai cung hay không; người theo lối cổ thường không tính hoặc tính riêng.
- Với góc chiếu tới cung mọc và MC, nhớ rằng sai số giờ sinh mười lăm phút đã làm các điểm này dịch vài độ, nên orb nhỏ ở đây kém tin cậy nếu giờ sinh không chắc.
- Dùng cùng bộ orb cho mọi bản đồ bạn đọc, đừng nới hoặc thắt tuỳ lúc để tìm ra góc mình muốn thấy.
Bước cuối là bước dễ bị bỏ qua nhất. Đổi orb để "tìm thấy" một góc chiếu phù hợp với câu chuyện có sẵn là cách nhanh nhất biến bản đồ thành tấm gương phản chiếu điều mình đã tin từ trước.
Câu hỏi thường gặp
Orb chuẩn của góc vuông là bao nhiêu?
Không có chuẩn chung. Nhiều sách hiện đại dùng khoảng 6 đến 8 độ cho góc vuông, có sách chỉ 5 độ, có sách nới tới 10 độ khi có Mặt Trời hoặc Mặt Trăng. Điều quan trọng là biết mình đang dùng mức nào và dùng nhất quán.
Moiety là gì?
Moiety là một nửa quầng sáng gán cho mỗi hành tinh trong chiêm tinh trung đại. Hai hành tinh có góc chiếu khi khoảng lệch nhỏ hơn tổng hai moiety. Cách tính này cho orb khác nhau tuỳ cặp hành tinh, khác với cách gán orb theo góc của sách hiện đại.
Làm sao biết góc chiếu đang áp sát hay tách xa?
Xác định hành tinh nào đi nhanh hơn, thường theo thứ tự Mặt Trăng, sao Thuỷ, sao Kim, Mặt Trời, sao Hoả rồi các hành tinh chậm. Nếu hành tinh nhanh đang tiến tới số đo chính xác của góc thì góc áp sát; nếu đã đi qua thì tách xa. Nghịch hành có thể làm đảo chiều.
Vì sao hai phần mềm cho bảng góc chiếu khác nhau?
Thường vì orb mặc định khác nhau, hoặc vì một bên tính cả góc phụ, bên kia không. Đôi khi là do hệ chia nhà hoặc giờ sinh khác nhau làm vị trí cung mọc và MC dịch chuyển. Kiểm các thiết lập trước khi kết luận bên nào sai.
Orb rộng hơn có làm bản đồ chính xác hơn không?
Không. Orb rộng chỉ làm bảng góc chiếu dài hơn. Không có kiểm chứng nào cho thấy một mức orb phản ánh thực tế tốt hơn mức khác. Đây hoàn toàn là quy ước của từng trường phái.
Có nên dùng orb nhỏ cho góc chiếu tới cung mọc không?
Chỉ khi giờ sinh thật sự chính xác. Cung mọc và MC dịch khoảng một độ sau vài phút, nên giờ sinh sai mười lăm phút có thể đẩy chúng lệch vài độ. Với giờ sinh ước chừng, góc chiếu tới hai điểm này nên được đọc dè dặt.