Người hoàng đạo trong y học trung cổ: thầy thuốc châu Âu từng xem Mặt Trăng thế nào

Trong nhiều sách y và sách kinh nguyện châu Âu thế kỷ XIV – XV có một hình vẽ quen thuộc: thân người đứng thẳng, trên đầu là con cừu Bạch Dương, ở ngực là con cua Cự Giải, dưới bàn chân là hai con cá Song Ngư. Hình đó gọi là "người hoàng đạo", và nó tóm tắt một thời chiêm tinh là môn học trong trường đại học và là công cụ hằng ngày của thầy thuốc.

Bài này kể chiêm tinh vào đại học châu Âu thế nào, nó gắn với thuyết thể dịch ra sao, người hoàng đạo phân chia cơ thể theo cung thế nào, lịch trích máu và cuốn sổ tay gập của thầy thuốc, lời giải thích dịch hạch năm 1348, dấu vết trong văn học và ngôn ngữ, rồi lúc y học rời bỏ khung này. Đây là lịch sử y học; các thực hành được mô tả, như trích máu theo Mặt Trăng, đã bị y học hiện đại loại bỏ và không nên áp dụng. Mọi vấn đề sức khoẻ hãy hỏi bác sĩ.

Chiêm tinh trong giảng đường trung cổ

Khi các trường đại học đầu tiên của châu Âu như Bologna, Paris, Oxford, Padua hình thành từ khoảng thế kỷ XII – XIII, chương trình nền tảng gồm bảy môn "tự do", trong đó thiên văn là một môn của nhóm toán. Ranh giới giữa thiên văn và chiêm tinh khi đó không rõ như ngày nay; các từ Latinh chỉ hai môn đôi khi được dùng lẫn. Sinh viên học hình học bầu trời qua sách nhập môn "Về hình cầu" của Sacrobosco, thế kỷ XIII, rồi học bảng tính vị trí hành tinh.

Ở một số trường, đặc biệt là những nơi mạnh về y khoa như Bologna và Padua, chiêm tinh được dạy như phần cần thiết cho người học làm thầy thuốc. Lý do nằm ở lý thuyết y học thời đó: cơ thể được hiểu như một tiểu vũ trụ phản chiếu đại vũ trụ, và các thiên thể được cho là tác động lên thể dịch trong người. Một thầy thuốc giỏi theo chuẩn thời ấy cần biết vị trí Mặt Trăng và các hành tinh.

Điều này không có nghĩa là ai cũng chấp nhận. Giới thần học tranh luận gay gắt về chuyện chiêm tinh dự đoán có xâm phạm ý chí tự do hay không. Một quan điểm được nhiều người theo là sao có thể tác động lên thân thể nhưng không ép buộc được linh hồn và lựa chọn đạo đức. Ranh giới ấy khiến chiêm tinh y học được chấp nhận rộng hơn chiêm tinh đoán số phận.

Thuyết thể dịch: chỗ chiêm tinh gặp y học

Y học châu Âu trung cổ dựa nhiều vào truyền thống Hippocrates và Galen, được bổ sung bởi các thầy thuốc thế giới Hồi giáo như Ibn Sina. Trung tâm của nó là thuyết bốn thể dịch: máu, đờm, mật vàng, mật đen. Sức khoẻ là sự cân bằng giữa chúng; bệnh là khi một thể dịch thừa hoặc thiếu. Mỗi thể dịch lại gắn với hai trong bốn phẩm chất nóng, lạnh, ẩm, khô, và với một trong bốn nguyên tố.

Chiêm tinh khớp vào đây rất dễ. Các cung cũng được chia theo bốn nguyên tố, các hành tinh cũng mang phẩm chất nóng lạnh khô ẩm như Ptolemy đã mô tả. Vì thế người ta suy ra rằng khi Mặt Trăng hay một hành tinh ở cung nào đó, thể dịch tương ứng trong người sẽ bị khuấy động, và thời điểm can thiệp vào cơ thể cần chọn cho phù hợp.

Từ góc nhìn hôm nay, cả thuyết thể dịch lẫn phần chiêm tinh gắn với nó đều đã được thay thế bởi sinh lý học, vi sinh vật học và các phương pháp chẩn đoán hiện đại. Nhưng để hiểu vì sao những người thông minh nhất thời đó coi việc xem Mặt Trăng là hợp lý, cần thấy rằng nó nằm trong một hệ thống lý thuyết chặt chẽ theo chuẩn của họ, chứ không phải mê tín rời rạc.

Người hoàng đạo: mỗi cung một vùng cơ thể

Hình người hoàng đạo phân 12 cung từ đầu xuống chân theo đúng thứ tự vòng hoàng đạo. Cách gán dưới đây là phiên bản phổ biến trong các sách thời trung cổ; một số sách có khác biệt nhỏ. Bảng chỉ mang tính tư liệu lịch sử.

Một trong những bức người hoàng đạo đẹp nhất còn lại nằm trong cuốn sách kinh nguyện của Công tước xứ Berry, do anh em nhà Limbourg vẽ đầu thế kỷ XV, nay lưu ở lâu đài Chantilly, Pháp. Hình ảnh ấy cho thấy chiêm tinh y học không chỉ là kiến thức chuyên môn mà còn thấm vào văn hoá thị giác của tầng lớp quý tộc.

Lịch trích máu và cuốn sổ tay gập của thầy thuốc

Quy tắc phổ biến. Nhiều sách y trung cổ dặn tránh can thiệp, như trích máu hay mổ, vào vùng cơ thể mà Mặt Trăng đang đi qua cung tương ứng. Ví dụ khi Mặt Trăng ở Bạch Dương thì tránh đụng tới đầu. Lý lẽ thời đó là Mặt Trăng làm thể dịch dồn về vùng ấy.

Sổ tay đeo thắt lưng. Thầy thuốc cuối thời trung cổ ở Anh và châu Âu lục địa hay mang theo những cuốn sổ nhỏ bằng da dê, gập nhiều lần, treo ở thắt lưng. Trong đó có lịch, bảng vị trí Mặt Trăng, hình người hoàng đạo và hình người trích máu, để tra nhanh khi đi thăm bệnh. Một số cuốn như vậy còn lưu ở các thư viện lớn.

Xem nước tiểu kèm xem sao. Chẩn đoán thời đó thường gồm quan sát nước tiểu, bắt mạch, và xét thời điểm bệnh khởi phát theo vị trí Mặt Trăng. Một số sách dạy lập lá số cho lúc người bệnh nằm xuống giường để dự đoán diễn tiến.

Đã bị y học hiện đại loại bỏ. Trích máu như liệu pháp chung đã bị bác bỏ, và chiêm tinh y học không có chỗ trong y khoa ngày nay. Bài kể lại để hiểu lịch sử; nếu có vấn đề sức khoẻ, bạn hãy đến cơ sở y tế, không chọn ngày khám hay ngày mổ theo Mặt Trăng.

Dịch hạch năm 1348: lời giải thích bằng sao của khoa y Paris

Khi trận đại dịch mà đời sau gọi là Cái Chết Đen tràn qua châu Âu cuối thập niên 1340, vua Pháp yêu cầu khoa y Đại học Paris giải thích nguyên nhân. Bản báo cáo năm 1348 của họ là một tư liệu nổi tiếng. Trong đó, nguyên nhân xa được quy cho cuộc giao hội của sao Thổ, sao Mộc và sao Hoả ở cung Bảo Bình vào năm 1345, cho rằng nó làm không khí bị ô nhiễm; nguyên nhân gần là khí độc bốc lên từ đất và nước.

Bản báo cáo cho thấy rõ cách chiêm tinh được dùng thời đó: không phải để đoán số người, mà để tìm nguyên nhân tự nhiên cho một thảm hoạ vượt hiểu biết. Kèm theo đó là những lời khuyên thực tế theo tri thức thời ấy về ăn uống, nơi ở, tránh tụ tập, một số điểm trùng hợp ngẫu nhiên với điều ta biết ngày nay về hạn chế lây lan.

Hiện nay, khoa học đã xác định dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra, lây chủ yếu qua bọ chét trên loài gặm nhấm và giữa người với người ở thể phổi. Không có hành tinh nào liên quan. Câu chuyện năm 1348 là lời nhắc rằng khi thiếu công cụ quan sát vi sinh, người ta tìm lời giải ở nơi có vẻ hệ thống nhất mà họ có, là bầu trời.

Dấu vết còn lại trong văn học và ngôn ngữ

Geoffrey Chaucer, nhà thơ Anh thế kỷ XIV, mô tả nhân vật Thầy thuốc trong Truyện kể Canterbury là người thông thạo thiên văn và biết chọn giờ lành để chữa bệnh, đúng chuẩn thầy thuốc giỏi thời đó. Chính Chaucer còn viết một chuyên luận về đĩa sao, khoảng năm 1391, nói là để dạy cho con trai Lewis, một trong những văn bản kỹ thuật sớm bằng tiếng Anh.

Ngôn ngữ châu Âu còn giữ nhiều từ có gốc từ thời chiêm tinh y học và chiêm tinh nói chung. Từ "influenza", bệnh cúm, đến từ tiếng Ý chỉ "ảnh hưởng", ban đầu là ảnh hưởng của các thiên thể. Từ "disaster" (thảm hoạ) chứa gốc "astro", nghĩa là sao, ám chỉ ngôi sao bất lợi. Các tính từ tiếng Anh "jovial" (vui vẻ, từ Jove – Mộc tinh), "saturnine" (u sầu, từ Saturn – Thổ tinh), "mercurial" (thất thường, từ Mercury – Thuỷ tinh) đều mang dấu vết quan niệm hành tinh gắn với tính khí.

Những từ này cho thấy một hệ tư tưởng có thể biến mất khỏi khoa học mà vẫn sống lâu trong lời ăn tiếng nói. Người dùng từ "influenza" hôm nay không hề nghĩ đến sao, giống như người Việt nói "sao quả tạ" theo nghĩa bóng mà không xem lá số.

Khi y học rời khỏi bầu trời

Chiêm tinh y học suy yếu dần từ thế kỷ XVI – XVII, cùng lúc với sự sụp đổ của thuyết thể dịch. Năm 1543, Andreas Vesalius công bố công trình giải phẫu dựa trên quan sát trực tiếp, sửa nhiều sai lầm của Galen. Năm 1628, William Harvey mô tả vòng tuần hoàn máu, làm lung lay nền tảng của việc trích máu để "cân bằng" thể dịch. Về sau, kính hiển vi và vi sinh vật học thay đổi hoàn toàn cách hiểu nguyên nhân bệnh.

Khi lý thuyết nền không còn đứng vững, phần chiêm tinh dựa trên nó cũng mất chỗ. Đến thế kỷ XVIII, các trường y lớn ở châu Âu không còn dạy chiêm tinh như một phần của nghề. Sách lịch dân gian vẫn in người hoàng đạo thêm một thời gian nữa, nhưng đó là văn hoá đại chúng, không còn là y học hàn lâm.

Câu chuyện người hoàng đạo vì vậy có hai bài học. Một là lịch sử: chiêm tinh từng là phần chính thống của tri thức, gắn chặt với y học trong nhiều thế kỷ. Hai là thực tế: những gì gắn cơ thể với cung hoàng đạo ngày nay chỉ nên đọc như di sản văn hoá. Chọn thời điểm chữa bệnh, uống thuốc, phẫu thuật là việc của bác sĩ dựa trên tình trạng thật của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Người hoàng đạo là gì?

Người hoàng đạo là hình vẽ thân người gắn 12 cung từ đầu xuống chân, phổ biến trong sách y và sách kinh nguyện châu Âu thế kỷ XIV – XV. Bạch Dương ở đầu, Song Ngư ở bàn chân. Thầy thuốc thời đó dùng nó để tránh can thiệp vào vùng cơ thể khi Mặt Trăng ở cung tương ứng.

Đại học trung cổ có dạy chiêm tinh không?

Có ở nhiều nơi. Thiên văn là một trong bảy môn nền tảng, và ở các trường mạnh về y như Bologna, Padua, chiêm tinh được dạy như phần cần cho thầy thuốc. Tuy vậy, giới thần học tranh luận nhiều về giới hạn của chiêm tinh dự đoán.

Khoa y Paris giải thích dịch hạch năm 1348 thế nào?

Bản báo cáo năm 1348 quy nguyên nhân xa cho cuộc giao hội của sao Thổ, sao Mộc và sao Hoả ở cung Bảo Bình năm 1345, làm không khí ô nhiễm. Ngày nay ta biết dịch hạch do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra, lây qua bọ chét và giữa người với người.

Có nên chọn ngày phẫu thuật theo Mặt Trăng không?

Không nên. Đó là thực hành của y học trung cổ dựa trên thuyết thể dịch đã bị bác bỏ. Thời điểm phẫu thuật, dùng thuốc phải do bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng sức khoẻ thật. Người hoàng đạo chỉ nên đọc như một di sản văn hoá.

Từ influenza có liên quan gì tới chiêm tinh?

Từ influenza đến từ tiếng Ý, nghĩa gốc là ảnh hưởng, ban đầu chỉ ảnh hưởng của các thiên thể lên sức khoẻ. Người châu Âu từng cho rằng các đợt dịch bệnh có liên quan tới vị trí sao. Ngày nay từ này chỉ bệnh cúm do virus gây ra.

Vì sao chiêm tinh y học biến mất?

Vì nền lý thuyết của nó là thuyết bốn thể dịch sụp đổ trước giải phẫu học của Vesalius, phát hiện tuần hoàn máu của Harvey, rồi vi sinh vật học. Khi hiểu cơ thể và nguyên nhân bệnh theo cách mới, việc gắn bệnh với vị trí sao không còn chỗ đứng trong y khoa.