Trong chiêm tinh phương Tây, Mặt Trăng là "đèn của ban đêm", thiên thể đi nhanh nhất trên bản đồ sao: nó qua mỗi cung trung bình chừng 2,3 ngày (người ta hay nói tròn là hai ngày rưỡi) và đi hết vòng hoàng đạo trong chừng 27,3 ngày. Truyền thống gắn Mặt Trăng với cảm xúc, thói quen, nhu cầu được chăm sóc và nhịp sống hằng ngày, và cho nó "chủ quản" cung Cự Giải.
Mặt Trăng cũng là thiên thể mà người Việt gần gũi nhất vì lịch âm dương. Nhưng chiêm tinh phương Tây dùng Mặt Trăng theo cách khác lịch âm: nó đọc Mặt Trăng đang đứng ở cung nào trên hoàng đạo, không đọc hôm nay là mùng mấy. Bài này nối số liệu quỹ đạo thật với nghĩa biểu tượng, rồi tách chuyện trăng tròn khỏi những lời đồn quen thuộc.
Quỹ đạo thật của Mặt Trăng: hai cách đếm một tháng
Mặt Trăng cách Trái Đất trung bình khoảng 384.400 km, đường kính khoảng 3.474 km, bằng chừng một phần tư Trái Đất. Ánh sáng phản xạ từ nó tới mắt bạn mất hơn một giây. Nó quay quanh trục đúng bằng thời gian quay quanh Trái Đất, hiện tượng gọi là khoá thuỷ triều, nên từ mặt đất ta luôn thấy cùng một mặt.
Có hai cách đếm "một tháng" mà người đọc chiêm tinh nên phân biệt. Tháng sao, khoảng 27,3 ngày, là thời gian Mặt Trăng trở về cùng một vị trí so với nền sao; đây là nhịp mà chiêm tinh dùng khi nói Mặt Trăng đi hết mười hai cung. Tháng giao hội, khoảng 29,5 ngày, là thời gian từ trăng non tới trăng non, tức Mặt Trăng trở lại cùng một góc với Mặt Trời. Lịch âm của người Việt dựa vào tháng giao hội, nên mùng Một âm lịch luôn rơi vào ngày có trăng non.
Hai con số lệch nhau vì trong lúc Mặt Trăng đi một vòng, Trái Đất cũng đã kéo nó đi một đoạn quanh Mặt Trời, nên Mặt Trăng phải chạy thêm khoảng hai ngày nữa mới "đuổi kịp" Mặt Trời. Chính vì vậy, trăng tròn tháng này và trăng tròn tháng sau không rơi vào cùng một cung hoàng đạo; mỗi tháng nó lùi sang cung kế tiếp.
Số liệu Mặt Trăng và cách chiêm tinh đọc
Bảng đặt các con số đo được cạnh quy ước biểu tượng tương ứng, để bạn biết câu nào là thiên văn, câu nào là truyền thống.
| Khía cạnh | Số liệu hoặc sự thật thiên văn | Quy ước chiêm tinh |
|---|---|---|
| Tốc độ trên hoàng đạo | Khoảng 13 độ mỗi ngày so với nền sao | Thiên thể nhanh nhất; vị trí đổi rõ trong vòng một ngày |
| Thời gian mỗi cung | Từ khoảng 2 đến hơn 2,5 ngày, trung bình 2,3 ngày, tuỳ chỗ trên quỹ đạo | Cung Mặt Trăng cần ngày và thường cần cả giờ sinh |
| Một vòng hoàng đạo | Tháng sao khoảng 27,3 ngày | Mỗi tháng Mặt Trăng qua đủ mười hai cung |
| Pha trăng | Do góc giữa Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng | Trăng non là Mặt Trăng hợp Mặt Trời; trăng tròn là xung chiếu |
| Nghịch hành | Không bao giờ | Cùng Mặt Trời là hai đèn không nghịch hành |
| Cung chủ quản | Không có khái niệm tương ứng | Cự Giải, cung mở đầu mùa hè Bắc bán cầu |
Vì Mặt Trăng đổi cung nhanh, người sinh vào ngày nó đang chuyển từ cung này sang cung khác cần giờ sinh chính xác mới biết cung Mặt Trăng của mình. Câu hỏi đó được bàn kỹ trong danh mục cung mọc và cung Mặt Trăng của trang.
Selene, Luna và vầng trăng lưỡi liềm trên bản đồ sao
Thần thoại Hy Lạp có nữ thần Mặt Trăng Selene, em gái của Helios. Về sau Artemis, nữ thần săn bắn, được đồng nhất dần với Mặt Trăng, cũng như Apollo với Mặt Trời. Người La Mã gọi Mặt Trăng là Luna, và thần Diana tương ứng với Artemis. Ngày thứ Hai trong nhiều ngôn ngữ châu Âu, như Monday trong tiếng Anh hay lundi trong tiếng Pháp, là "ngày của Mặt Trăng".
Ký hiệu chiêm tinh của Mặt Trăng là một vầng lưỡi liềm. Trong giả kim thuật, Mặt Trăng gắn với bạc, cặp đôi với vàng của Mặt Trời. Cặp Mặt Trời và Mặt Trăng, sáng và tối, ngày và đêm, là một trong những cặp đối xứng nền tảng của biểu tượng học phương Tây.
Văn hoá Việt có kho hình ảnh trăng riêng: chị Hằng, chú Cuội, Tết Trung thu, rằm tháng Giêng. Những hình ảnh đó thuộc dòng truyền thống Á Đông và không nằm trong hệ chiêm tinh phương Tây. Khi đọc các bài "trăng tròn ở cung Bọ Cạp" trên mạng, bạn đang đọc một hệ quy ước khác, dù vầng trăng trên trời là một.
Nghĩa biểu tượng của Mặt Trăng trong sách chiêm tinh
Cảm xúc và phản ứng tự nhiên. Nếu Mặt Trời được mô tả như phần ý thức, thì Mặt Trăng thường được mô tả như phần phản ứng, cảm giác an toàn, những gì làm một người thấy thoải mái. Hình ảnh này hợp với đặc điểm thiên văn: Mặt Trăng thay đổi nhanh, có pha tròn khuyết.
Sự chăm sóc và hình ảnh người mẹ. Sách cổ gắn Mặt Trăng với người mẹ, với thân thể và nhu cầu hằng ngày như ăn, ngủ. Chiêm tinh tâm lý thế kỷ 20 đọc lại thành "cách một người cần được chăm sóc và chăm sóc người khác". Đây là cách đọc, không phải nhận định về mẹ của ai.
Thói quen và ký ức. Một số trường phái gắn Mặt Trăng với những điều lặp đi lặp lại, những nếp đã thành quen. Ẩn dụ đến từ nhịp đều đặn của các pha trăng.
Cung Cự Giải. Theo sơ đồ chủ quản cổ, hai đèn giữ hai cung giữa mùa hè Bắc bán cầu: Mặt Trăng giữ Cự Giải, Mặt Trời giữ Sư Tử. Vì thế nét "chăm lo, gắn bó" mà sách phổ thông mô tả cho Cự Giải có gốc từ biểu tượng Mặt Trăng.
Đèn của ban đêm. Với bản đồ sinh vào ban đêm, chiêm tinh Hy Lạp hoá coi Mặt Trăng là đèn dẫn của bản đồ, ngang vai với Mặt Trời ở bản đồ ban ngày. Chi tiết này hầu như vắng trong các bài viết phổ thông.
Giới hạn của các mô tả. Những nghĩa trên là truyền thống văn hoá. Chưa có bằng chứng cho thấy cung Mặt Trăng lúc sinh định đoạt đời sống cảm xúc của ai. Mỗi cung Mặt Trăng cũng chia chung cho hàng trăm triệu người.
Trăng tròn, thuỷ triều và hành vi con người: tách lời đồn khỏi dữ liệu
Thuỷ triều là bằng chứng rõ nhất cho thấy Mặt Trăng tác động thật lên Trái Đất. Lực hấp dẫn của nó kéo nước đại dương ở phía gần mạnh hơn phía xa, tạo hai chỗ phình nước, và Mặt Trời góp thêm phần nhỏ hơn. Khi trăng non và trăng tròn, hai lực cùng hướng nên thuỷ triều lên cao hơn, ngư dân ven biển miền Trung gọi là con nước lớn.
Từ đó có lời đồn quen thuộc: cơ thể người phần lớn là nước, nên trăng tròn cũng kéo "thuỷ triều trong người". Lập luận này không đứng được. Lực thuỷ triều sinh ra do khác biệt lực hút giữa hai đầu của một vật, nên nó đáng kể với đại dương rộng hàng nghìn km, còn với một cơ thể cao chưa tới hai mét thì nhỏ tới mức không đo được trong đời sống. Một hồ nước hay ly nước trên bàn cũng không có thuỷ triều thấy được.
Còn chuyện trăng tròn khiến người ta bồn chồn, bệnh viện đông hơn? Đã có nhiều nghiên cứu xem xét câu hỏi này. Một phân tích tổng hợp nổi tiếng của Rotton và Kelly đăng năm 1985 trên tạp chí Psychological Bulletin gom các nghiên cứu trước đó và không tìm thấy mối liên hệ đáng tin cậy giữa pha trăng với các hành vi được gọi là "điên vì trăng". Niềm tin vẫn bền vì những đêm trăng tròn có chuyện lạ thì dễ nhớ, đêm trăng tròn bình thường thì quên ngay.
Điều đó không làm mất vẻ đẹp của đêm rằm hay ý nghĩa văn hoá của nó. Chỉ là khi đọc "trăng tròn tháng này sẽ khiến bạn xúc động", bạn nên hiểu đó là một lối viết của mục hoàng đạo, không phải một hiện tượng sinh lý.
Năm hiểu lầm về Mặt Trăng hay gặp trên mạng
Các bài viết về Mặt Trăng trên mạng xã hội thường trộn thiên văn với chiêm tinh. Dưới đây là năm câu hay gặp và chỗ cần chỉnh:
- "Mặt tối của Mặt Trăng không bao giờ có ánh sáng." Sai. Mặt mà ta không thấy từ Trái Đất vẫn được Mặt Trời chiếu sáng đều như mặt kia; lúc trăng non, chính mặt xa ấy đang ngập nắng. "Mặt tối" chỉ có nghĩa là mặt ta không nhìn thấy.
- "Trăng máu là điềm." Trăng đỏ trong nguyệt thực toàn phần là do ánh sáng Mặt Trời đi qua khí quyển Trái Đất bị lọc bớt màu xanh rồi bẻ cong vào vùng bóng tối, cùng lý do khiến hoàng hôn có màu đỏ cam. Đó là một cảnh đẹp đáng ngắm, không báo trước điều gì.
- "Trăng tròn lúc nào cũng ở cung đối diện cung Mặt Trời." Đúng, và đây là cách nhẩm hay: trăng tròn là lúc Mặt Trăng đứng đối diện Mặt Trời, nên nếu Mặt Trời đang ở Thiên Bình thì trăng tròn tháng đó nằm ở Bạch Dương.
- "Cung Mặt Trăng cho biết tính cách mẹ của bạn." Sách cổ gắn Mặt Trăng với hình ảnh người mẹ như một biểu tượng. Dùng nó để nhận định về một người mẹ thật là đi quá xa so với chính truyền thống ấy.
- "Siêu trăng kéo thuỷ triều trong người mạnh hơn." Lúc Mặt Trăng ở gần Trái Đất nhất, nó trông to hơn và sáng hơn một chút, thuỷ triều đại dương cũng nhích lên chút ít; còn với cơ thể người thì như đã nói, lực thuỷ triều nhỏ tới mức không đáng kể.
Ghi nhớ một nguyên tắc: hiện tượng thì thiên văn giải thích được, còn nghĩa gán cho hiện tượng là lớp văn hoá. Giữ hai lớp tách nhau, bạn sẽ đọc chiêm tinh tỉnh táo mà vẫn thấy thú vị.
Tự tìm cung Mặt Trăng của mình từng bước
Vì Mặt Trăng đi nhanh, cung Mặt Trăng không đoán được từ ngày sinh như cung Mặt Trời. Cách làm phổ biến:
- Chuẩn bị ngày sinh theo dương lịch. Nếu gia đình chỉ nhớ ngày âm, hãy đổi sang dương lịch bằng một bảng đổi lịch đáng tin rồi kiểm lại hai lần.
- Ghi giờ sinh càng sát càng tốt và nơi sinh (tỉnh, thành). Giờ Việt Nam là UTC+7; vài giai đoạn lịch sử có quy ước giờ khác, phần mềm lập bản đồ thường đã tính sẵn nhưng bạn nên để ý.
- Nhập vào phần mềm lập bản đồ sao hoặc tra lịch thiên văn (ephemeris) của năm sinh. Lịch thiên văn ghi vị trí Mặt Trăng theo từng ngày, thường ở 0 giờ UTC.
- Nếu chỉ biết ngày mà không biết giờ, hãy xem vị trí Mặt Trăng lúc đầu ngày và cuối ngày. Nếu cả hai cùng nằm trong một cung, bạn biết chắc cung Mặt Trăng; nếu khác cung, bạn có hai khả năng và nên ghi cả hai.
- Đọc phần mô tả cung Mặt Trăng như gợi ý để tự ngẫm, không dùng để đánh giá người khác hay để chọn ai làm bạn đời.
Ngày sinh, giờ sinh, nơi sinh là dữ liệu cá nhân. Khi nhập vào bất kỳ dịch vụ trực tuyến nào, bạn nên cân nhắc nơi đó lưu dữ liệu ra sao, nhất là với thông tin của trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Cung Mặt Trăng khác cung Mặt Trời ở chỗ nào?
Cung Mặt Trời là vị trí của Mặt Trời trên hoàng đạo lúc sinh, chỉ cần ngày sinh là đoán được. Cung Mặt Trăng là vị trí của Mặt Trăng, đổi cung sau hơn hai ngày nên cần ngày và thường cần cả giờ sinh. Truyền thống gắn Mặt Trời với phần ý thức, Mặt Trăng với phần cảm xúc, đó là quy ước biểu tượng.
Mặt Trăng trong chiêm tinh có liên quan tới ngày âm lịch không?
Có liên quan gián tiếp. Ngày âm lịch đo pha trăng, tức góc giữa Mặt Trăng và Mặt Trời; mùng Một là trăng non, rằm là trăng tròn. Chiêm tinh phương Tây đọc vị trí Mặt Trăng trên hoàng đạo, tức cung. Rằm tháng này và rằm tháng sau rơi vào hai cung khác nhau, nên biết ngày âm chưa đủ để biết cung Mặt Trăng.
Vì sao Mặt Trăng không bao giờ nghịch hành?
Nghịch hành là ảo giác khi nhìn một hành tinh từ Trái Đất đang chuyển động, lúc Trái Đất vượt qua hoặc bị vượt qua. Mặt Trăng quay quanh chính Trái Đất nên luôn tiến về một hướng trên nền sao, không có lúc nào trông như đi lùi.
Trăng tròn có làm người ta mất ngủ không?
Một số nghiên cứu nhỏ về giấc ngủ đã ghi nhận thay đổi nhẹ quanh trăng tròn, nhưng kết quả chưa thống nhất và có thể do ánh sáng ban đêm. Còn các tổng hợp lớn về hành vi bất thường thì không thấy mối liên hệ đáng tin. Nếu bạn mất ngủ kéo dài, nên xem lại giờ giấc, ánh sáng phòng ngủ và hỏi bác sĩ.
Mặt Trăng có đang rời xa Trái Đất không?
Có. Các phép đo bằng tia laser chiếu lên gương phản xạ do các sứ mệnh Apollo đặt trên Mặt Trăng cho thấy nó lùi xa thêm khoảng 3,8 cm mỗi năm. Tốc độ này quá chậm để thay đổi bất cứ điều gì trong đời người, nhưng là một ví dụ đẹp về việc thiên văn học đo đạc chính xác tới mức nào.
Người sinh cùng ngày có cùng cung Mặt Trăng không?
Thường là có nếu Mặt Trăng không đổi cung trong ngày đó. Nhưng cứ khoảng mười ngày thì có bốn ngày Mặt Trăng đổi cung giữa chừng, nên hai người cùng ngày sinh mà khác giờ có thể có hai cung Mặt Trăng khác nhau. Giờ sinh và múi giờ nơi sinh quyết định.