Ngày 24 tháng 8 năm 2006, Đại hội đồng Liên đoàn Thiên văn Quốc tế (IAU) họp ở Praha thông qua định nghĩa mới về "hành tinh", và Diêm Vương không còn đủ tiêu chuẩn: nó được xếp vào nhóm mới gọi là hành tinh lùn. Chiêm tinh phương Tây vẫn tiếp tục dùng Diêm Vương như trước. Hai việc này không mâu thuẫn, vì thiên văn học và chiêm tinh phân loại thiên thể để trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Bài này kể vì sao IAU phải định nghĩa lại, ba tiêu chí cụ thể là gì, cuộc tranh luận còn kéo dài tới nay trong giới khoa học, và lý do chiêm tinh không đổi theo. Hiểu rõ chuyện này cũng là một cách hay để thấy ranh giới giữa khoa học và một hệ biểu tượng văn hoá.
Từ hành tinh thứ chín tới một thiên thể nhỏ trong vành đai Kuiper
Khi được Clyde Tombaugh phát hiện năm 1930, Diêm Vương được coi là hành tinh thứ chín, và người ta ước lượng nó khá lớn, có khi ngang Trái Đất. Các phép đo về sau liên tục thu nhỏ con số. Năm 1978, James Christy phát hiện vệ tinh Charon, và nhờ quỹ đạo của Charon, các nhà thiên văn tính được khối lượng Diêm Vương: chỉ khoảng 0,2% khối lượng Trái Đất, chưa tới một phần năm khối lượng Mặt Trăng của ta. Đường kính của nó, theo số đo của tàu New Horizons, khoảng 2.377 km, chỉ chừng hai phần ba đường kính Mặt Trăng.
Từ năm 1992, các nhà thiên văn bắt đầu tìm thấy nhiều thiên thể băng khác ở vùng ngoài quỹ đạo Hải Vương, nay gọi là vành đai Kuiper. Diêm Vương hoá ra không đứng một mình mà là một trong những thành viên lớn nhất của cả một vùng đông đúc. Câu hỏi bắt đầu được đặt ra: nếu Diêm Vương là hành tinh, thì những thiên thể có kích thước tương tự ở cùng vùng có phải hành tinh không?
Câu hỏi trở nên cấp bách khi nhóm của Mike Brown công bố năm 2005 phát hiện một thiên thể về sau được đặt tên Eris, đường kính xấp xỉ Diêm Vương nhưng nặng hơn. Hoặc phải gọi Eris là hành tinh thứ mười, và có thể còn nhiều hành tinh nữa sẽ được tìm thấy, hoặc phải có một định nghĩa rõ ràng. IAU chọn cách thứ hai.
Ba tiêu chí của IAU năm 2006 và Diêm Vương
Theo nghị quyết năm 2006, một hành tinh trong hệ Mặt Trời phải đáp ứng cả ba điều kiện dưới đây. Diêm Vương đạt hai điều kiện đầu, không đạt điều kiện thứ ba.
| Tiêu chí | Nghĩa là gì | Diêm Vương |
|---|---|---|
| Quay quanh Mặt Trời | Không phải vệ tinh của một hành tinh khác | Đạt |
| Đủ khối lượng để có dạng gần cầu | Lực hấp dẫn của chính nó đủ mạnh để kéo vật chất thành khối tròn | Đạt |
| Đã "dọn sạch" vùng quỹ đạo | Là thiên thể áp đảo trong vùng quỹ đạo của mình, đã hút hoặc hất văng phần lớn vật thể khác | Không đạt: nó chỉ là một thành viên của vành đai Kuiper đông đúc |
| Kết luận | Đạt hai tiêu chí đầu, không đạt tiêu chí thứ ba, không phải vệ tinh | Hành tinh lùn |
Cùng nghị quyết, IAU xác lập nhóm hành tinh lùn. Hiện nay IAU công nhận năm hành tinh lùn: Ceres ở vành đai tiểu hành tinh, cùng Diêm Vương, Eris, Haumea và Makemake ở vùng ngoài Hải Vương. Nhiều thiên thể khác đang được xem xét.
Diêm Vương cũng được cấp một số hiệu trong danh mục tiểu hành tinh là 134340. Điều này không có nghĩa nó bị "giáng" thành tiểu hành tinh, chỉ là cách quản lý danh mục.
Không phải lần đầu: chuyện Ceres hai trăm năm trước
Việc một thiên thể mất danh hiệu hành tinh không phải chuyện mới. Ngày 1 tháng 1 năm 1801, nhà thiên văn Ý Giuseppe Piazzi phát hiện Ceres nằm giữa quỹ đạo sao Hoả và sao Mộc, và nó được coi là một hành tinh mới. Chỉ ít năm sau, Pallas, Juno và Vesta lần lượt được tìm thấy ở cùng vùng, và trong vài thập kỷ, sách giáo khoa liệt kê hệ Mặt Trời có tới hơn mười hành tinh.
Khi số thiên thể nhỏ ở vùng này tăng lên hàng chục rồi hàng trăm, giới thiên văn giữa thế kỷ 19 dần xếp chúng vào một nhóm riêng là tiểu hành tinh. Không có một cuộc bỏ phiếu ầm ĩ nào như năm 2006, nhưng logic thì giống hệt: khi phát hiện ra một vật thể chỉ là thành viên của một quần thể lớn, người ta tạo một nhóm mới cho cả quần thể. Năm 2006, Ceres lại được nâng lên thành hành tinh lùn, cùng nhóm với Diêm Vương.
Câu chuyện này cho thấy phân loại trong khoa học là công cụ để sắp xếp hiểu biết, và nó thay đổi khi hiểu biết thay đổi. Chữ "hành tinh" không phải nhãn vĩnh cửu được khắc lên thiên thể; nó là quyết định của con người dựa trên những gì đã biết vào lúc đó.
Cuộc tranh luận chưa khép lại trong giới khoa học
Nghị quyết năm 2006 được thông qua bởi số thành viên có mặt ở phiên bế mạc, một phần nhỏ trong tổng số hội viên IAU, và điều này bị một số nhà khoa học phê phán. Một số nhà khoa học hành tinh, trong đó có trưởng nhóm sứ mệnh New Horizons, công khai cho rằng tiêu chí "dọn sạch quỹ đạo" khó áp dụng, vì cùng một thiên thể có thể đạt hay không đạt tuỳ nó nằm ở đâu. Họ đề xuất định nghĩa dựa trên đặc điểm của chính thiên thể, chẳng hạn đủ lớn để tròn.
Theo đề xuất ấy, Diêm Vương, Eris, Ceres và cả nhiều vệ tinh lớn sẽ được gọi là hành tinh theo nghĩa địa chất. Phía ủng hộ định nghĩa của IAU thì cho rằng cách chia hiện tại phản ánh đúng lịch sử hình thành hệ Mặt Trời: tám hành tinh áp đảo vùng của mình, còn các thiên thể còn lại thuộc những quần thể đông đúc. Cả hai bên đều có lập luận khoa học, và ngôn ngữ thường ngày của giới nghiên cứu vẫn khá linh hoạt.
Tàu New Horizons bay ngang Diêm Vương ngày 14 tháng 7 năm 2015, chụp được vùng sáng hình trái tim và những núi băng nước cao hàng km. Những hình ảnh đó cho thấy Diêm Vương là một thế giới địa chất phức tạp, có hoạt động bề mặt. Dù gọi là gì, nó vẫn là một thiên thể đáng nghiên cứu.
Diêm Vương thật: một hệ đôi băng giá ở rìa hệ Mặt Trời
Dù không còn được gọi là hành tinh, Diêm Vương là một trong những thiên thể được hiểu rõ hơn nhiều sau năm 2015. Vài điểm đáng nhớ:
- Bề mặt băng nitơ. Vùng sáng hình trái tim được đặt tên không chính thức theo Clyde Tombaugh; nửa phía tây của nó là một đồng bằng băng nitơ rộng lớn, gần như không có hố va chạm, cho thấy bề mặt ở đó còn khá trẻ.
- Núi băng nước. Ở nhiệt độ cực thấp, băng nước cứng như đá, đủ sức làm "nền móng" cho những dãy núi cao hàng km nổi bên cạnh đồng bằng nitơ mềm hơn.
- Một hệ gần như đôi. Charon có đường kính chừng một nửa Diêm Vương. Hai thiên thể quay quanh một điểm chung nằm giữa chúng, ở ngoài thân Diêm Vương, nên một số nhà thiên văn coi đây là hệ hành tinh lùn đôi. Ngoài Charon, Diêm Vương còn bốn vệ tinh nhỏ.
- Khí quyển mỏng theo mùa. Diêm Vương có một lớp khí quyển rất mỏng, chủ yếu là nitơ, thay đổi theo khoảng cách tới Mặt Trời trên quỹ đạo dẹt kéo dài khoảng 248 năm.
- Ánh sáng yếu ớt. Từ Diêm Vương, Mặt Trời chỉ là một ngôi sao rất sáng; ánh sáng mất trung bình hơn năm giờ mới tới được đó.
Những phát hiện này không liên quan tới chiêm tinh, nhưng giúp ta nhìn Diêm Vương như một thế giới thật thay vì chỉ một ký hiệu trên bản đồ sao.
Vì sao chiêm tinh không đổi theo thiên văn
Chữ "hành tinh" trong chiêm tinh chưa bao giờ trùng với thiên văn học hiện đại. Chiêm tinh gọi cả Mặt Trời, một ngôi sao, và Mặt Trăng, một vệ tinh, là hành tinh, theo nghĩa cổ là thiên thể di chuyển trên nền sao. Một hệ phân loại đã đặt Mặt Trời và Mặt Trăng cạnh sao Thuỷ và sao Kim thì việc Diêm Vương nhỏ hơn hay đã dọn sạch quỹ đạo hay chưa không thay đổi cách nó được dùng.
Nói cách khác, thiên văn học phân loại theo tính chất vật lý và lịch sử hình thành; chiêm tinh phân loại theo vai trò biểu tượng trong một hệ ý nghĩa. Diêm Vương đã được chiêm tinh hiện đại gán vai "chủ quản hiện đại" của Bọ Cạp và nghĩa biến đổi sâu từ những thập niên sau khi được phát hiện, và quyết định của IAU không đụng tới vai đó.
Điều này cũng là lời nhắc về ranh giới: thiên văn học đo được chính xác Diêm Vương ở đâu, nặng bao nhiêu, quỹ đạo thế nào, và chiêm tinh dùng chung các số liệu vị trí đó. Nhưng việc gán nghĩa cho vị trí thì nằm ngoài phạm vi khoa học, và việc thiên văn đổi tên gọi không làm nghĩa đó "đúng hơn" hay "sai hơn".
Các nhà chiêm tinh phản ứng thế nào với năm 2006
Phần lớn giữ nguyên. Đa số sách và phần mềm chiêm tinh hiện đại vẫn dùng Diêm Vương như một trong mười thiên thể chính, không thay đổi cách đọc.
Một số thêm hành tinh lùn khác. Có nhà chiêm tinh bắt đầu đưa Eris vào bản đồ và đề xuất nghĩa cho nó, dựa theo thần thoại nữ thần bất hoà Eris. Ceres cũng được một số người dùng, gắn với nữ thần nông nghiệp. Các đề xuất này chưa trở thành quy ước chung.
Một số nhìn quyết định của IAU như biểu tượng. Có người trong giới chiêm tinh diễn giải chính việc Diêm Vương "mất danh hiệu" theo nghĩa chiêm tinh của nó. Đây là cách diễn giải hậu kiểm, nên đọc như một bình luận văn hoá.
Trường phái truyền thống không bị ảnh hưởng. Người theo chiêm tinh Hy Lạp hoá hoặc trung đại vốn chỉ dùng bảy thiên thể cổ, nên chuyện Diêm Vương là hành tinh hay không không liên quan tới họ.
Bài học cho người đọc. Khi thấy một bài viết dùng quyết định của IAU để "chứng minh" chiêm tinh sai, hoặc ngược lại dùng chiêm tinh để "phản bác" IAU, bạn nên nhận ra cả hai đều đang trộn hai hệ phân loại. Thiên văn và chiêm tinh có thể được đánh giá theo những tiêu chuẩn khác nhau, không cần đem nhãn bên này dán sang bên kia.
Câu hỏi thường gặp
Diêm Vương bị hạ thành hành tinh lùn khi nào?
Ngày 24 tháng 8 năm 2006, tại Đại hội đồng Liên đoàn Thiên văn Quốc tế ở Praha. Nghị quyết đưa ra định nghĩa hành tinh với ba tiêu chí, và Diêm Vương không đạt tiêu chí đã dọn sạch vùng quỹ đạo nên được xếp vào nhóm hành tinh lùn.
Hệ Mặt Trời hiện có bao nhiêu hành tinh?
Theo định nghĩa của IAU, hệ Mặt Trời có tám hành tinh: sao Thuỷ, sao Kim, Trái Đất, sao Hoả, sao Mộc, sao Thổ, Thiên Vương và Hải Vương. Ngoài ra có năm hành tinh lùn được công nhận và rất nhiều thiên thể nhỏ khác.
Eris lớn hơn hay nhỏ hơn Diêm Vương?
Về đường kính, hai thiên thể xấp xỉ nhau, các số đo hiện nay cho thấy Diêm Vương nhỉnh hơn một chút. Về khối lượng, Eris nặng hơn Diêm Vương đáng kể. Chính việc phát hiện Eris năm 2005 đã thúc đẩy IAU đưa ra định nghĩa hành tinh năm 2006.
Diêm Vương có thể trở lại làm hành tinh không?
Về nguyên tắc có thể, nếu IAU thông qua một định nghĩa khác. Một số nhà khoa học vẫn vận động cho định nghĩa dựa trên đặc điểm địa chất, theo đó Diêm Vương sẽ là hành tinh. Tuy nhiên tới nay chưa có nghị quyết nào thay thế định nghĩa năm 2006.
Chiêm tinh có bỏ Diêm Vương sau năm 2006 không?
Không. Phần lớn chiêm tinh hiện đại vẫn dùng Diêm Vương như trước, vì chiêm tinh phân loại thiên thể theo vai trò biểu tượng chứ không theo tiêu chí vật lý. Trường phái truyền thống thì vốn không dùng Diêm Vương từ trước.
Tên tiếng Việt Diêm Vương có nghĩa gì?
Tên này dịch theo nghĩa của Pluto, vị thần cai quản cõi âm trong thần thoại La Mã, sang hình ảnh vua cõi âm quen thuộc trong văn hoá Á Đông. Đây là cách đặt tên theo nghĩa, không mang thêm hàm ý chiêm tinh nào.