Điểm nút Bắc và điểm nút Nam của Mặt Trăng không phải thiên thể mà là hai giao điểm hình học giữa quỹ đạo Mặt Trăng và hoàng đạo; chúng lùi dần trên vòng hoàng đạo, đi hết một vòng trong khoảng 18,6 năm. Chiron là một thiên thể thật, được phát hiện năm 1977, quay quanh Mặt Trời giữa quỹ đạo sao Thổ và Thiên Vương. Cùng với các tiểu hành tinh như Ceres, Pallas, Juno, Vesta, chúng là những "điểm phụ" mà nhiều bản đồ sao hiện đại hiển thị bên cạnh mười thiên thể chính.
Người mới hay lúng túng vì bản đồ sao từ phần mềm có thêm những ký hiệu lạ không có trong sách nhập môn. Bài này phân loại chúng: cái nào là vật thể thật, cái nào chỉ là điểm tính toán, cái nào có truyền thống lâu đời, cái nào mới được đưa vào vài chục năm gần đây.
Điểm nút Mặt Trăng: hai giao điểm và nhịp 18,6 năm
Quỹ đạo Mặt Trăng quanh Trái Đất không nằm cùng mặt phẳng với quỹ đạo Trái Đất quanh Mặt Trời mà nghiêng khoảng 5 độ. Hai đường tròn nghiêng nhau cắt nhau tại hai điểm. Điểm mà Mặt Trăng đi qua khi từ phía nam hoàng đạo lên phía bắc gọi là điểm nút lên, hay điểm nút Bắc; điểm đối diện là điểm nút xuống, hay điểm nút Nam. Hai điểm luôn cách nhau đúng 180 độ.
Do lực hút của Mặt Trời, mặt phẳng quỹ đạo Mặt Trăng xoay chậm, kéo hai điểm nút lùi dần trên hoàng đạo, ngược chiều với chuyển động của các hành tinh, mỗi vòng mất khoảng 18,6 năm. Vì thế điểm nút ở mỗi cung khoảng một năm rưỡi. Phần mềm lập bản đồ thường cho chọn giữa điểm nút trung bình, lùi đều đặn, và điểm nút thực, có dao động nhỏ quanh vị trí trung bình; hai giá trị chênh nhau tối đa khoảng một, hai độ.
Điểm nút có vai trò thiên văn rất thật: nhật thực và nguyệt thực chỉ xảy ra khi trăng non hoặc trăng tròn rơi gần một trong hai điểm nút, vì chỉ khi đó Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng mới gần như thẳng hàng trong không gian ba chiều. Đó là lý do mỗi năm thường có hai "mùa thực", cách nhau gần sáu tháng.
Đầu rồng, đuôi rồng, Rahu và Ketu
Vì gắn với hiện tượng Mặt Trời, Mặt Trăng bị "nuốt", điểm nút đi vào thần thoại của nhiều nền văn hoá dưới hình con rồng hay con quỷ. Chiêm tinh Latinh trung đại gọi điểm nút Bắc là Caput Draconis, "đầu rồng", và điểm nút Nam là Cauda Draconis, "đuôi rồng". Ký hiệu chiêm tinh của chúng, hai vòng nhỏ nối bằng một đường cong, cũng thường được mô tả là hình dáng con rồng.
Trong chiêm tinh Ấn Độ, hai điểm nút là Rahu và Ketu, gắn với truyền thuyết một con quỷ uống trộm nước bất tử và bị chém đôi: phần đầu là Rahu, phần thân là Ketu, đuổi theo Mặt Trời và Mặt Trăng để trả thù. Trong hệ đó, Rahu và Ketu được tính là hai trong chín "graha", ngang hàng với các hành tinh.
Ở Á Đông, tục gõ mâm, gõ nồi khi có nguyệt thực để đuổi “gấu ăn trăng” là ký ức văn hoá của nhiều làng quê Việt, và các nước láng giềng cũng có những tục tương tự. Những câu chuyện ấy là di sản đáng giữ, nhưng lời giải thích thật của nhật thực, nguyệt thực đơn giản là hình học bóng đổ, và ngày nay có thể tính trước chính xác hàng trăm năm.
Chiêm tinh phương Tây hiện đại đọc điểm nút thế nào
Một trục hai đầu. Vì luôn đối diện nhau, hai điểm nút được đọc như một trục. Chiêm tinh hiện đại phổ thông thường mô tả điểm nút Nam là những gì quen thuộc, dễ làm, và điểm nút Bắc là hướng một người được khuyến khích phát triển thêm.
Cách đọc mới, không phải truyền thống cổ. Lối đọc "quá khứ và hướng phát triển" phần lớn hình thành trong thế kỷ 20. Chiêm tinh Hy Lạp hoá và trung đại dùng điểm nút theo cách khác, thường gắn với sự tăng giảm. Biết nguồn gốc này giúp bạn không nhầm một cách đọc hiện đại là "bí truyền cổ xưa".
Không phải "nghiệp" hay số phận. Một số bài viết trên mạng gọi điểm nút là "trục nghiệp" và dùng những từ nặng nề về kiếp trước. Đây là một diễn giải mang màu niềm tin riêng, không có cơ sở kiểm chứng; nên đọc như ngôn ngữ ẩn dụ, không như lời phán về đời bạn.
Cả một lớp người chia chung trục. Vì điểm nút ở mỗi cung khoảng một năm rưỡi, những người sinh trong khoảng thời gian đó có cùng trục điểm nút theo cung. Phần mang tính cá nhân hơn là nhà mà trục rơi vào, cần giờ sinh để biết.
Dùng như câu hỏi. Nếu thích, bạn có thể đọc mô tả điểm nút Bắc như một gợi ý: mình có đang chỉ làm điều quen tay mà ngại thử điều mới? Câu hỏi ấy hữu ích với bất kỳ ai.
Chiron: thiên thể phát hiện năm 1977 và "người chữa lành bị thương"
Chiron được nhà thiên văn Charles Kowal phát hiện năm 1977. Nó là một thiên thể băng đá nhỏ, đường kính ước khoảng hai trăm km, quay quanh Mặt Trời trên quỹ đạo rất dẹt mất khoảng 50 năm, có đoạn vào gần hơn sao Thổ, có đoạn ra gần quỹ đạo Thiên Vương. Về sau người ta thấy Chiron có lúc toả ra một lớp khí bụi mờ như sao chổi, nên nó vừa có số hiệu tiểu hành tinh vừa có ký hiệu sao chổi. Chiron là thành viên đầu tiên được nhận ra của nhóm thiên thể gọi là centaur, những vật thể lai giữa tiểu hành tinh và sao chổi ở vùng giữa các hành tinh khổng lồ.
Tên Chiron lấy từ vị nhân mã hiền triết trong thần thoại Hy Lạp, thầy dạy của nhiều anh hùng như Achilles, Jason, và của Asclepius, vị thần y học. Theo truyền thuyết, Chiron bị trúng nhầm mũi tên tẩm máu độc của rắn Hydra; là bất tử nên ông không chết mà phải chịu vết thương không lành, và về sau từ bỏ sự bất tử.
Từ câu chuyện đó, chiêm tinh hiện đại, chủ yếu từ cuối thập niên 1970 trở đi, gắn Chiron với hình ảnh "người chữa lành bị thương": nơi một người mang vết thương riêng và cũng là nơi họ có thể hiểu, giúp người khác. Đây là một nghĩa biểu tượng mới, xây dựng trong vòng vài chục năm, chịu ảnh hưởng rõ của tâm lý học. Nó không nên được dùng để tự chẩn đoán "vết thương" hay thay thế cho sự giúp đỡ của chuyên gia tâm lý khi bạn thật sự cần.
Các điểm phụ trên bản đồ sao: vật thể thật hay điểm tính toán
Bảng dưới phân loại những ký hiệu phụ hay gặp nhất trên bản đồ sao từ phần mềm, kèm ghi chú thiên văn.
| Điểm | Bản chất | Thông tin thiên văn | Mức phổ biến trong chiêm tinh |
|---|---|---|---|
| Điểm nút Bắc, Nam | Điểm hình học | Giao điểm quỹ đạo Mặt Trăng và hoàng đạo; vòng lùi khoảng 18,6 năm | Có từ chiêm tinh cổ, rất phổ biến |
| Chiron | Vật thể thật | Centaur phát hiện năm 1977, chu kỳ khoảng 50 năm | Phổ biến trong chiêm tinh hiện đại |
| Ceres | Vật thể thật | Phát hiện năm 1801, nay là hành tinh lùn | Một số trường phái hiện đại dùng |
| Pallas, Juno, Vesta | Vật thể thật | Tiểu hành tinh phát hiện năm 1802, 1804, 1807 | Một số trường phái hiện đại dùng |
| Lilith, Mặt Trăng đen | Điểm hình học | Thường là điểm viễn địa của quỹ đạo Mặt Trăng; có vài cách tính khác nhau | Ít phổ biến, cách định nghĩa chưa thống nhất |
| Phần Vận may | Điểm tính toán | Tính từ vị trí Mặt Trời, Mặt Trăng và cung mọc | Có từ chiêm tinh Hy Lạp hoá |
Ghi chú về Lilith: tên này được dùng cho ít nhất hai, ba điểm khác nhau tuỳ phần mềm, nên hai bản đồ cùng dữ liệu có thể cho hai vị trí Lilith khác nhau. Gặp trường hợp đó, bạn nên xem phần mềm đang dùng định nghĩa nào trước khi so.
Bốn tiểu hành tinh đầu tiên và các nữ thần trên bản đồ sao
Ceres được Giuseppe Piazzi phát hiện ngày 1 tháng 1 năm 1801 tại Palermo. Trong sáu năm sau đó, ba thiên thể khác được tìm thấy ở cùng vùng giữa sao Hoả và sao Mộc: Pallas năm 1802 và Vesta năm 1807 do Heinrich Olbers phát hiện, Juno năm 1804 do Karl Harding phát hiện. Vesta là tiểu hành tinh sáng nhất, đôi khi có thể thấy bằng mắt thường dưới bầu trời rất tối. Tàu Dawn của NASA đã lần lượt bay quanh Vesta rồi Ceres trong những năm 2011 tới 2018.
Cả bốn đều mang tên nữ thần La Mã: Ceres là nữ thần nông nghiệp và mùa màng, Pallas gắn với Athena, nữ thần trí tuệ, Juno là vợ của Jupiter, nữ thần hôn nhân, Vesta là nữ thần bếp lửa gia đình. Chiêm tinh hiện đại, chủ yếu từ nửa sau thế kỷ 20, một phần muốn bổ sung các hình tượng nữ vào một hệ thống mà phần lớn hành tinh mang tên nam thần, đã đưa bốn tiểu hành tinh này vào bản đồ sao với nghĩa dựa trên thần thoại của từng nữ thần.
Với người đọc, điều quan trọng là nhận ra đây là lớp bổ sung gần đây, còn nhiều khác biệt giữa các tác giả. Nếu một bài viết dựa nhiều vào vị trí Juno để nói về hôn nhân của bạn, bạn nên đọc với khoảng cách lớn hơn nữa so với các phần cổ điển của chiêm tinh. Hôn nhân là chuyện của hai con người thật, không phải của một tiểu hành tinh đường kính vài trăm km.
Đọc các điểm phụ trên bản đồ của mình theo thứ tự hợp lý
Nếu bản đồ sao của bạn hiện đầy ký hiệu phụ, cách đọc ít rối nhất là đi từ lõi ra ngoài:
- Đọc trước mười thiên thể chính, cung mọc và mười hai nhà. Đây là phần mọi trường phái hiện đại đều dùng.
- Thêm trục điểm nút Bắc – Nam. Nhớ rằng đó là điểm hình học, và cách đọc "hướng phát triển" là cách đọc của thế kỷ 20.
- Nếu muốn, xem Chiron như một lớp ý nghĩa tâm lý mới, đọc với tinh thần gợi mở, không tự chẩn đoán.
- Chỉ xem các tiểu hành tinh và Lilith khi đã quen phần lõi, và luôn kiểm phần mềm đang dùng định nghĩa nào.
- Ghi lại những gì thấy đúng và không đúng với mình. Một bản đồ có càng nhiều điểm thì càng dễ tìm được "điều gì đó khớp", nên cần tỉnh táo hơn chứ không phải tin hơn.
Câu hỏi thường gặp
Điểm nút Mặt Trăng có phải là thiên thể không?
Không. Điểm nút là hai giao điểm hình học giữa quỹ đạo Mặt Trăng và hoàng đạo, không có vật thể nào ở đó. Tuy vậy chúng có ý nghĩa thiên văn thật, vì nhật thực và nguyệt thực chỉ xảy ra khi trăng non hoặc trăng tròn rơi gần hai điểm này.
Vì sao điểm nút đi lùi trên bản đồ sao?
Vì lực hút của Mặt Trời làm mặt phẳng quỹ đạo Mặt Trăng xoay chậm theo chiều ngược với chuyển động của các hành tinh. Hai điểm nút vì thế lùi dần trên hoàng đạo, đi hết một vòng trong khoảng 18,6 năm, mỗi cung khoảng một năm rưỡi.
Điểm nút trung bình và điểm nút thực khác nhau thế nào?
Điểm nút trung bình được tính như thể nó lùi đều đặn. Điểm nút thực tính thêm những dao động nhỏ do ảnh hưởng hấp dẫn, nên đôi khi trông như đứng yên hoặc tiến nhẹ. Hai giá trị chênh nhau không nhiều; phần mềm thường cho bạn chọn một trong hai.
Chiron có thấy được bằng mắt thường không?
Không. Chiron rất nhỏ và ở rất xa, đường kính ước chỉ khoảng hai trăm km, cần kính thiên văn khá lớn mới thấy được như một chấm sáng mờ. Nó chỉ được phát hiện năm 1977 nhờ so sánh các tấm ảnh chụp bầu trời.
Có cần xem tiểu hành tinh khi đọc bản đồ sao không?
Không bắt buộc. Phần lớn sách nhập môn chỉ dùng Mặt Trời, Mặt Trăng, tám hành tinh còn lại theo nghĩa chiêm tinh, cung mọc và các nhà. Tiểu hành tinh là lớp bổ sung của một số trường phái hiện đại, người mới có thể bỏ qua mà không thiếu gì cốt lõi.
Rahu và Ketu có phải là điểm nút không?
Đúng. Rahu và Ketu là tên của điểm nút Bắc và điểm nút Nam trong chiêm tinh Ấn Độ, gắn với truyền thuyết con quỷ bị chém làm đôi. Chiêm tinh Ấn Độ thường dùng hệ đo theo chòm sao, nên vị trí theo cung có thể lệch so với bản đồ phương Tây.