Cung Kim Ngưu (Taurus) là cung thứ hai của vòng hoàng đạo, ứng với khoảng ngày 20/4 đến 20/5 theo hệ nhiệt đới, thuộc nguyên tố Đất, tính chất Cố định, do sao Kim chủ quản. Chòm sao cùng tên là một trong những chòm đẹp nhất mùa đông trên bầu trời Việt Nam, có sao Aldebaran đỏ cam và cụm sao Tua Rua mà người Việt quen mặt từ lâu.
Bài này tách ba lớp ra để đọc cho rõ: lớp lịch (ngày cung, người sinh giáp ranh), lớp trời (chòm sao Kim Ngưu thật, những gì mắt thường thấy được), và lớp biểu tượng (thần thoại, nguyên tố, sao chủ quản, những nét sách chiêm tinh phổ thông hay gắn). Lớp biểu tượng là văn hoá để tham khảo, không phải bản mô tả người sinh tháng Tư, tháng Năm.
Lịch của Kim Ngưu: 20/4 đến 20/5 và vùng giáp ranh
Cung Kim Ngưu bắt đầu khi Mặt Trời tới kinh độ hoàng đạo 30 độ, thường vào 19 hoặc 20/4, và kết thúc ở 60 độ, khoảng 20 hoặc 21/5. Đây là khoảng giữa mùa xuân ở Bắc bán cầu; ở Việt Nam là lúc miền Bắc chuyển sang nóng, miền Nam bắt đầu những cơn mưa đầu mùa.
Mốc chuyển cung được tính theo một thời khắc cụ thể, không theo ngày tròn. Khi đổi từ giờ quốc tế sang giờ Việt Nam, thời khắc đó có thể nhảy sang ngày kế tiếp. Vì vậy người sinh trong khoảng 19–21/4 và 20–22/5 nên tra lịch thiên văn năm sinh hoặc dùng phần mềm lập bản đồ sao với đủ ngày, giờ, nơi sinh.
Một lưu ý cho người hay so bảng: nhiều trang ghi Kim Ngưu từ 21/4 đến 21/5, trang khác ghi 20/4 đến 20/5. Cả hai đều là con số làm tròn của các năm khác nhau. Kết quả tra theo độ hoàng đạo mới là con số dùng được.
Tên Hán Việt Kim Ngưu nghĩa là "trâu vàng" hay "bò vàng". Chữ Kim ở đây trùng với chữ Kim trong Kim tinh, tên Hán Việt của sao Kim, là sao chủ quản của cung. Sự trùng chữ này là chuyện dịch thuật thú vị, không có nghĩa phải đọc cung theo ngũ hành phương Đông; hai hệ có nguồn gốc riêng.
Zeus hoá bò trắng và ký hiệu đầu bò có sừng
Thần thoại Hy Lạp phổ biến nhất về chòm Kim Ngưu là chuyện thần Zeus hoá thành một con bò trắng tuyệt đẹp để tiếp cận nàng công chúa Europa của xứ Phoenicia. Europa trèo lên lưng bò, con bò lội ra biển và đưa nàng sang đảo Crete. Tên châu Âu (Europe) thường được giải thích là bắt nguồn từ tên nàng. Hình con bò trên trời được coi là kỷ niệm của câu chuyện đó.
Cũng như Sư Tử, hình con bò trên vùng trời này có trước thần thoại Hy Lạp. Trong văn hoá Lưỡng Hà, vùng trời quanh Aldebaran và Tua Rua đã được gắn với hình ảnh con bò, và nhiều nhà nghiên cứu liên hệ nó với "Bò Trời" trong sử thi Gilgamesh. Vào thời đó, Mặt Trời đi qua vùng này quanh xuân phân, nên con bò trở thành hình ảnh mở đầu năm của nhiều dân tộc nông nghiệp cổ.
Ký hiệu của cung Kim Ngưu là một vòng tròn có hai sừng cong phía trên, tức đầu bò nhìn chính diện. Đây là một trong vài ký hiệu hoàng đạo mà hình vẽ và ý nghĩa khớp nhau rất rõ.
Không có tình tiết nào trong chuyện Europa nói về tính cách của người sinh tháng Tư. Câu chuyện thuộc về văn học cổ, còn lớp ý nghĩa tính cách là phần chiêm tinh tạo ra sau, qua nguyên tố và sao chủ quản.
Chòm Kim Ngưu thật: Aldebaran, chữ V Hyades và cụm sao Tua Rua
Mặt con bò trong chòm Kim Ngưu là một hình chữ V gồm các sao của cụm Hyades, một trong những cụm sao mở gần Trái Đất nhất. Ở đầu một cánh chữ V là Aldebaran (alpha Tauri), sao khổng lồ màu cam với cấp sao khoảng 0,85, thường được gọi là "mắt bò". Aldebaran nằm cùng hướng nhìn với Hyades nhưng thực tế ở gần Trái Đất hơn cụm này nhiều, không thuộc cụm.
Vai con bò là cụm sao Tua Rua (Pleiades), cụm sao mở nổi tiếng nhất bầu trời, mắt thường thấy được khoảng sáu, bảy ngôi trong một vùng nhỏ như một chùm nho. Người Việt gọi đây là sao Tua Rua; trong hệ nhị thập bát tú của phương Đông, cụm này thuộc sao Mão. Hai sừng bò kéo dài về phía đông, đầu sừng là Elnath (beta Tauri) và zeta Tauri. Gần zeta Tauri là tinh vân Con Cua, tàn dư của vụ nổ sao siêu mới năm 1054 mà các nhà thiên văn Trung Hoa thời Tống đã ghi chép như một "sao khách" sáng thấy được cả ban ngày.
Từ Việt Nam, chòm Kim Ngưu đẹp nhất vào buổi tối từ khoảng tháng 12 đến tháng 3, lên cao giữa trời, ngay phía trên chòm Lạp Hộ (Orion) dễ nhận. Theo ranh giới chòm sao hiện hành, Mặt Trời thật sự đi qua chòm Kim Ngưu khoảng từ giữa tháng 5 đến khoảng 21/6, tức chủ yếu trùng với mùa cung Song Tử.
Mặt Trăng thường đi qua vùng trời này, có thời kỳ che khuất Aldebaran hay đi ngang trước cụm Tua Rua nhiều tháng liên tiếp, là những cảnh mà người ngắm sao hay chờ.
Đất, Cố định và sao Kim: vị trí của Kim Ngưu trong hệ cung
Cung Đất đầu tiên. Kim Ngưu mở nhóm ba cung Đất cùng Xử Nữ và Ma Kết. Theo cách chia từ triết học Hy Lạp, Đất mang tính lạnh và khô. Chiêm tinh phổ thông dịch tính chất đó thành hình ảnh vững, chậm, thực tế, gắn với vật chất và giác quan.
Giữa mùa xuân, nên là Cố định. Kim Ngưu nằm giữa mùa xuân Bắc bán cầu, sau Bạch Dương mở mùa và trước Song Tử chuyển mùa, nên thuộc nhóm Cố định. Ý "giữa mùa" được truyền thống hiểu thành sự bền bỉ, giữ nguyên.
Sao Kim làm chủ quản. Sao Kim, mang tên nữ thần Venus của La Mã, chủ quản hai cung Kim Ngưu và Thiên Bình theo hệ cổ, và chiêm tinh hiện đại giữ nguyên. Vì Venus gắn với cái đẹp và tình yêu trong thần thoại, Kim Ngưu được gắn với khoái cảm giác quan, nghệ thuật, đồ ăn ngon.
Cực âm. Kim Ngưu là cung âm, như mọi cung Đất và Nước. Sách cổ gọi là cung nữ tính, cung ban đêm; sách hiện đại hay dùng chữ hướng nội hoặc tiếp nhận.
Trục đối diện. Đối diện Kim Ngưu là Bọ Cạp. Một số cách đọc bản đồ sao xem trục này như cặp đối lập giữa cái mình sở hữu và cái mình chia sẻ với người khác. Đó là phương pháp diễn giải, không phải quy luật tự nhiên.
Những gì sách hay nói về Kim Ngưu, những gì meme phóng đại
Theo truyền thống chiêm tinh phương Tây, Kim Ngưu thường được mô tả là kiên nhẫn, đáng tin, thích ổn định, coi trọng tiện nghi và cái đẹp, khó thay đổi ý kiến. Từng nét đều có đường dây biểu tượng: con bò chậm và khoẻ, Đất vững, Cố định bền, sao Kim yêu cái đẹp.
Mạng xã hội rút gọn chân dung này thành vài câu cửa miệng: "Kim Ngưu chỉ thích ăn và ngủ", "Kim Ngưu cứng đầu như bò", "Kim Ngưu mê tiền". Những câu ấy đôi khi được viết để vui, nhưng lặp đi lặp lại thì trở thành định kiến, nhất là với trẻ em và thiếu niên đang học cách tự nhìn nhận mình.
Cùng cung Kim Ngưu có hàng triệu người khác nhau. Có người rất thích thay đổi, có người sống giản dị không quan tâm tiện nghi. Chính chiêm tinh cũng không đọc ai chỉ bằng cung Mặt Trời mà xem cả bản đồ sao với Mặt Trăng, cung mọc, các hành tinh và nhà. Và các nghiên cứu kiểm chứng được tổng hợp cho tới nay chưa cho thấy cung Mặt Trời dự đoán được tính cách đo bằng trắc nghiệm tâm lý.
Đọc mô tả Kim Ngưu như đọc một hình tượng văn chương, thấy hay thì giữ, thấy không đúng thì bỏ, là cách đọc lành mạnh nhất.
Đừng dùng cung Kim Ngưu để…
Những việc dưới đây cần thông tin thật về con người và hoàn cảnh, không nên giao cho một cung hoàng đạo.
- Dán nhãn "lười" hay "ham ăn" cho một bạn học, đồng nghiệp sinh tháng 5.
- Chọn hay loại ứng viên, xếp ai vào việc gì trong nhóm theo cung.
- Quyết định chuyện tình cảm, cưới hỏi theo bảng "Kim Ngưu hợp cung nào".
- Mua đá, vòng "hợp cung Kim Ngưu" với kỳ vọng nó mang lại tiền bạc hay sức khoẻ; nếu thích một món đá, hãy chọn vì vẻ đẹp và độ bền khoáng vật của nó.
- Đổ cho cung khi mình không muốn thay đổi một thói quen nên đổi.
Nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ hơn, hãy đọc cả mười hai cung để thấy mọi cung đều được tả bằng những từ tốt và những từ khó nghe; không cung nào hơn cung nào.
Với vật phẩm in hình con bò hay ký hiệu Kim Ngưu, hãy coi đó là món đồ trang trí mang tính kỷ niệm. Giá trị của nó nằm ở chỗ bạn thích nhìn nó, không ở bất kỳ lời hứa nào đi kèm.
Sao Kim trên trời: sao Hôm, sao Mai và chủ quản của Kim Ngưu
Sao chủ quản của Kim Ngưu là thiên thể sáng nhất bầu trời đêm sau Mặt Trăng. Người Việt gọi nó bằng hai tên tuỳ lúc xuất hiện: sao Hôm khi sáng rực ở phía tây sau hoàng hôn, sao Mai khi mọc ở phía đông trước bình minh. Người Hy Lạp cổ từng có hai tên riêng cho hai lúc ấy trước khi nhận ra đó là cùng một hành tinh.
Vì quỹ đạo sao Kim nằm phía trong quỹ đạo Trái Đất, nó không bao giờ đi xa Mặt Trời quá khoảng 47 độ trên bầu trời, nên chỉ thấy vào chập tối hoặc rạng sáng, không bao giờ thấy giữa đêm. Chu kỳ từ sao Hôm sang sao Mai rồi trở lại mất khoảng 584 ngày, và năm chu kỳ như vậy gần khớp với tám năm dương lịch, nên hình mẫu xuất hiện của sao Kim lặp lại khá đều sau mỗi tám năm.
Chính sự sáng đẹp, dịu, xuất hiện lúc chuyển ngày đêm đã khiến nhiều nền văn hoá gắn sao Kim với nữ thần tình yêu và cái đẹp. Chiêm tinh tiếp nhận hình ảnh đó và giao cho sao Kim hai cung Kim Ngưu và Thiên Bình. Khi đọc mô tả Kim Ngưu "yêu cái đẹp", bạn đang đọc lại một ấn tượng thị giác rất cổ về ngôi sao Hôm, không phải một phát hiện về người sinh tháng Năm.
Câu hỏi thường gặp
Sinh ngày 20/4 là Bạch Dương hay Kim Ngưu?
Tuỳ năm và giờ sinh. Mặt Trời vào Kim Ngưu vào khoảng 19 hoặc 20/4, thời khắc cụ thể khác nhau mỗi năm. Người sinh ngày 20/4 nên tra lịch thiên văn năm sinh hoặc dùng phần mềm lập bản đồ sao với đủ giờ và nơi sinh để biết chắc.
Sao Tua Rua có thuộc chòm Kim Ngưu không?
Có. Cụm sao Tua Rua, tên quốc tế là Pleiades, nằm ở vùng vai của con bò trong chòm Kim Ngưu. Mắt thường ở nơi tối thấy được khoảng sáu, bảy ngôi. Trong hệ nhị thập bát tú phương Đông, cụm này thuộc sao Mão.
Vì sao gọi là Kim Ngưu?
Kim Ngưu là tên Hán Việt, nghĩa là trâu vàng hay bò vàng, dịch từ tên Latinh Taurus nghĩa là con bò đực. Chữ Kim trùng với tên Hán Việt của sao Kim là chủ quản của cung, nhưng đây là sự trùng hợp trong dịch thuật.
Ở Việt Nam ngắm chòm Kim Ngưu lúc nào?
Đẹp nhất buổi tối từ khoảng tháng 12 đến tháng 3. Tìm chòm Lạp Hộ trước, lần theo ba sao thắt lưng lên phía tây bắc sẽ gặp Aldebaran màu cam, đi tiếp sẽ thấy cụm Tua Rua. Trời khô mùa đông ở miền Bắc và mùa khô ở miền Nam cho tầm nhìn tốt.
Tinh vân Con Cua liên quan gì đến chòm Kim Ngưu?
Tinh vân Con Cua nằm gần sừng con bò, là tàn dư của vụ nổ sao siêu mới năm 1054. Các nhà thiên văn Trung Hoa thời Tống đã ghi lại một sao khách sáng xuất hiện ở vùng này. Đây là sự kiện thiên văn, không liên quan tới người sinh cung Kim Ngưu.
Kim Ngưu có phải cung cứng đầu nhất?
Không có cung nào cứng đầu nhất. Hình ảnh đó đến từ con bò và tính Cố định trong hệ biểu tượng, được mạng xã hội phóng đại. Mức độ linh hoạt của một người do tính cách, kinh nghiệm và hoàn cảnh, không do tháng sinh quyết định.