Theo hệ nhiệt đới, cung Bọ Cạp ứng với khoảng ngày 23/10 đến 21/11. Đây là cung thứ tám, thuộc nguyên tố Nước, tính chất Cố định; sao chủ quản truyền thống là sao Hoả, chiêm tinh hiện đại gán thêm sao Diêm Vương. Trong tiếng Việt, cung này còn được gọi theo tên Hán Việt là Thiên Yết.
Khác với nhiều chòm hoàng đạo mờ nhạt, chòm Bọ Cạp thật trên trời là một trong những hình sao đẹp và dễ nhận nhất khi nhìn từ Việt Nam. Bài này đi từ ngày cung, thần thoại, bầu trời thật, đến chuyện vì sao cung có hai sao chủ quản, rồi mới bàn tới những định kiến mạng như "Bọ Cạp thù dai, ghen tuông" và cách để chúng không trở thành nhãn dán lên người.
Bọ Cạp là ngày nào: cung giữa mùa thu
Mặt Trời vào đoạn từ 210 đến 240 độ của hoàng đạo nhiệt đới, tức cung Bọ Cạp, vào khoảng ngày 23/10 và rời đi khoảng ngày 21 hoặc 22/11. Như mọi cung, ranh giới xê dịch theo năm và múi giờ; người sinh quanh hai mốc này nên tra lịch thiên văn năm sinh, hoặc lập bản đồ sao có giờ và nơi sinh, để biết Mặt Trời đang ở cuối Thiên Bình, trong Bọ Cạp hay đầu Nhân Mã.
Ở Bắc bán cầu, đây là tháng giữa mùa thu, lúc lá rụng và ngày ngắn dần. Chiêm tinh gán tính chất Cố định cho các cung giữa mùa, nên Bọ Cạp cùng nhóm Cố định với Kim Ngưu, Sư Tử và Bảo Bình. Nhiều sách phương Tây nối hình ảnh mùa thu tàn với các chủ đề biểu tượng của Bọ Cạp như kết thúc, chuyển hoá, những gì nằm khuất bên dưới.
Ở Việt Nam, kỳ Bọ Cạp trùng khoảng tháng Chín, tháng Mười âm lịch, cuối mùa mưa bão ở miền Trung và đầu mùa khô ở Nam Bộ. Những liên tưởng mùa thu châu Âu vì thế không khớp với khí hậu nước mình, một điều nên nhớ khi đọc các mô tả cung được dịch nguyên văn.
Thần thoại: con bọ cạp và người thợ săn Orion
Thần thoại Hy Lạp có nhiều bản kể về con bọ cạp trên trời, nhưng bản phổ biến nhất xoay quanh Orion, người thợ săn khổng lồ. Trong một bản, Orion khoe sẽ giết hết thú vật trên mặt đất, và nữ thần Đất Gaia sai một con bọ cạp đến hạ anh. Trong bản khác, chính nữ thần săn bắn Artemis là người sai con bọ cạp. Các bản khác nhau về chi tiết, chung ở kết cục: Orion chết vì nọc bọ cạp.
Cả hai được đặt lên trời ở hai phía đối nhau. Đây là chi tiết đẹp mà ai ngắm sao cũng kiểm được: chòm Lạp Hộ (Orion) thấy rõ vào mùa đông, chòm Bọ Cạp thấy rõ vào mùa hè, và khi một chòm mọc thì chòm kia đang lặn, như thể người thợ săn vẫn đang tránh con vật đã hạ mình.
Hình tượng con bọ cạp có từ trước Hy Lạp. Trong các bảng sao Lưỡng Hà, vùng trời này đã mang tên con bọ cạp, và như đã nói ở bài về Thiên Bình, người Hy Lạp thời đầu còn coi các sao bên cạnh là đôi càng của nó. Ký hiệu hiện đại của cung giống chữ m có thêm một đuôi nhọn chĩa lên, thường được đọc là chiếc đuôi có nọc.
Một số sách phổ thông hiện đại còn nói Bọ Cạp có thêm hình tượng đại bàng hay chim lửa, tượng trưng cho sự "lột xác". Đây là lớp diễn giải muộn, không có trong các bảng sao cổ, nên chỉ nên xem như cách người viết sau này làm giàu hình ảnh của cung.
Chòm Bọ Cạp thật: một trong những hình sao đẹp nhất nhìn từ Việt Nam
Sao Antares, trái tim đỏ của con bọ cạp. Antares là một sao siêu khổng lồ đỏ, đường kính lớn gấp hàng trăm lần Mặt Trời, có màu cam đỏ thấy rõ bằng mắt thường. Tên Antares thường được giải thích là "đối thủ của Ares", tức của sao Hoả, vì màu đỏ của hai thiên thể hay bị so với nhau khi sao Hoả đi ngang vùng trời này.
Chiếc đuôi cong hình móc câu. Từ Antares, một chuỗi sao cong xuống phía nam rồi móc lên, tạo thành chiếc đuôi rất dễ nhận. Ở vĩ độ Việt Nam, chòm Bọ Cạp lên đủ cao để thấy trọn cả đuôi, trong khi ở nhiều nước châu Âu phần đuôi nằm sát hoặc dưới đường chân trời. Người ngắm sao ở miền Trung và miền Nam có lợi thế rõ.
Mùa ngắm từ tháng 5 đến tháng 8. Các buổi tối mùa hè, chòm Bọ Cạp nằm ở bầu trời phía nam, gần dải Ngân Hà dày nhất. Ở nơi ít đèn như các bãi biển phía nam tỉnh Khánh Hoà hay vùng núi phía Bắc, hình con bọ cạp hiện ra rõ, kèm cụm sao cầu M4 nhìn được bằng ống nhòm ngay cạnh Antares.
Mặt Trời chỉ ở trong chòm Bọ Cạp khoảng một tuần. Theo ranh giới IAU, phần chòm Scorpius nằm trên hoàng đạo rất hẹp; Mặt Trời đi qua nó khoảng 23/11 đến 29/11, rồi sang chòm Xà Phu. Cung Bọ Cạp thì vẫn rộng đúng 30 độ như mọi cung, vì cung là đoạn chia đều chứ không theo kích thước chòm sao.
Sao Hoả, sao Diêm Vương và các mục kỹ thuật của Bọ Cạp
Bọ Cạp là một trong ba cung có chủ quản hiện đại bên cạnh chủ quản cổ. Bảng dưới gom các mục kỹ thuật:
| Mục | Bọ Cạp | Giải thích |
|---|---|---|
| Nguyên tố | Nước | Cùng nhóm Cự Giải, Song Ngư |
| Tính chất | Cố định | Cung giữa mùa thu ở Bắc bán cầu |
| Chủ quản truyền thống | Sao Hoả | Sao Hoả quản Bạch Dương và Bọ Cạp trong sơ đồ cổ |
| Chủ quản hiện đại | Sao Diêm Vương | Phát hiện năm 1930, được chiêm tinh thế kỷ 20 gán cho Bọ Cạp |
| Hành tinh "tù" | Mặt Trăng | Đối xứng với việc Mặt Trăng "vượng" ở Kim Ngưu, cung đối diện |
| Hành tinh "hãm" | Sao Kim | Vì sao Kim quản Kim Ngưu, cung đối diện |
| Cung đối diện | Kim Ngưu | Trục Kim Ngưu – Bọ Cạp hay được đọc là "của mình" và "của chung, chia sẻ" |
Sao Diêm Vương bị Hiệp hội Thiên văn Quốc tế xếp lại thành hành tinh lùn năm 2006, nhưng chiêm tinh hiện đại vẫn dùng nó. Hai bên không mâu thuẫn: thiên văn phân loại vật thể theo tiêu chí vật lý, chiêm tinh dùng thiên thể như ký hiệu. Người làm chiêm tinh theo hệ cổ thì vẫn chỉ dùng sao Hoả cho Bọ Cạp.
Khi sao Hoả đi ngang Antares: hai đốm đỏ trên cùng một vùng trời
Sao Hoả đi hết vòng hoàng đạo trong khoảng gần hai năm, nên cứ chừng ấy thời gian nó lại đi ngang vùng trời của chòm Bọ Cạp. Những dịp đó, người ngắm sao thấy hai đốm sáng màu cam đỏ ở gần nhau: một là hành tinh, phản chiếu ánh Mặt Trời và không nhấp nháy nhiều, một là ngôi sao Antares ở rất xa, nhấp nháy rõ hơn khi nằm thấp gần chân trời. Độ sáng của sao Hoả thay đổi nhiều theo khoảng cách tới Trái Đất, có năm nó sáng hơn hẳn Antares, có năm chỉ ngang ngửa.
Đây chính là cảnh khiến người xưa gọi ngôi sao kia là "đối thủ của Ares". Với chiêm tinh, hình ảnh sao Hoả trở về vùng trời của cung mà nó làm chủ quản được đọc như một sự trùng khớp biểu tượng; với thiên văn, đó là một cơ hội tốt để tập phân biệt hành tinh với ngôi sao bằng mắt thường.
Nếu bạn muốn xem, hãy tra lịch thiên văn năm hiện tại để biết tháng nào sao Hoả ở gần Antares, rồi chọn một tối trời quang, nhìn về phía nam sau khi trời tối hẳn. Không cần kính, chỉ cần chỗ ít đèn và vài phút để mắt quen bóng tối. Cảnh này không mang điềm gì, nó chỉ là hai thiên thể nằm cùng một hướng nhìn.
Định kiến "Bọ Cạp thù dai, ghen tuông" lan ra thế nào
Trong số mười hai cung, Bọ Cạp có lẽ là cung bị gán nhiều nhãn nặng nề nhất trên mạng: thù dai, ghen, nham hiểm, khó gần. Một phần vì chính con vật: bọ cạp có nọc, sống ẩn dưới đá, nên hình ảnh "nguy hiểm, kín đáo" sẵn có. Một phần vì sách hiện đại dồn vào cung này những chủ đề sao Diêm Vương được gán, như quyền lực, bí mật, chuyển hoá.
Khi những chủ đề trừu tượng đó bị rút gọn thành câu đùa, chúng biến thành tính từ đặt lên người: "người yêu cũ là Bọ Cạp nên mới vậy". Câu ấy dễ chia sẻ vì nó cho người nói một lời giải thích sẵn có cho một trải nghiệm buồn, thay vì phải nhìn vào hoàn cảnh cụ thể của mối quan hệ.
Hãy đặt lại cho đúng chỗ: sách chiêm tinh phổ thông mô tả Bọ Cạp bằng các từ khoá như sâu sắc, dồn tâm sức, kín đáo, trung thành, và đó là quy ước suy từ sao Hoả, nguyên tố Nước, tính chất Cố định. Cùng một cung có hàng triệu người khác nhau. Người sinh cuối tháng 10, đầu tháng 11 có thể cởi mở, dễ quên chuyện buồn, chẳng ghen bao giờ.
Định kiến tiêu cực theo cung còn có tác hại cụ thể: có người kể bị bạn bè e dè, bị đối phương "đề phòng" từ buổi hẹn đầu chỉ vì ngày sinh. Không ai chọn được ngày mình ra đời, nên cũng không ai đáng bị đánh giá vì nó.
Khi thấy ai đó bị gán nhãn theo cung Bọ Cạp
Trong nhóm bạn, lớp học hay chỗ làm, đôi khi bạn sẽ gặp cảnh một người bị trêu hoặc bị e ngại vì cung của họ. Vài bước nhỏ giúp câu chuyện trở lại đúng mức:
- Nhận ra đó là câu đùa dựa trên ngày sinh, không phải nhận xét về hành vi thật của người đó.
- Hỏi thẳng mà nhẹ: "Mình đang nói về bạn ấy hay về cái cung?" Câu hỏi này thường đủ để mọi người tự dừng.
- Kể lại phần thú vị hơn của Bọ Cạp: thần thoại Orion, sao Antares, chiếc đuôi cong ngắm được trên trời mùa hè. Chuyển đề tài sang thiên văn là cách giữ không khí vui mà không bắt nạt ai.
- Nếu chính bạn là người sinh kỳ Bọ Cạp và thấy phiền, bạn hoàn toàn có quyền nói rằng mình không muốn được đọc qua cung.
- Ở chỗ làm, tuyệt đối không dùng cung để phân việc, tuyển người hay đánh giá đồng nghiệp; đó là phân biệt đối xử dựa trên một thứ không liên quan đến công việc.
Chiêm tinh phương Tây có thể là một đề tài trò chuyện dễ chịu, miễn là nó không trở thành cái cớ để hạ thấp một người trước khi kịp hiểu họ.
Câu hỏi thường gặp
Sinh ngày 22/11 là Bọ Cạp hay Nhân Mã?
Tuỳ năm và giờ sinh. Mặt Trời thường vào Nhân Mã ngày 21 hoặc 22 tháng 11, xê dịch theo năm và múi giờ. Muốn chắc, bạn tra lịch thiên văn năm sinh hoặc lập bản đồ sao có giờ và nơi sinh.
Thiên Yết và Bọ Cạp có phải là một không?
Đúng là một. Bọ Cạp là tên thuần Việt dịch từ Scorpio, còn Thiên Yết là tên Hán Việt, trong đó "yết" là con bọ cạp. Hai tên cùng chỉ cung thứ tám của vòng hoàng đạo.
Ở Việt Nam ngắm chòm Bọ Cạp lúc nào là đẹp nhất?
Các buổi tối từ khoảng tháng 5 đến tháng 8, chòm Bọ Cạp nằm ở bầu trời phía nam. Ở nơi ít đèn, bạn thấy rõ sao Antares màu đỏ cam và chiếc đuôi cong, nhờ vĩ độ Việt Nam đủ thấp để thấy trọn hình.
Vì sao Bọ Cạp có hai sao chủ quản?
Hệ cổ chỉ dùng bảy thiên thể, gán sao Hoả cho Bọ Cạp. Sau khi sao Diêm Vương được phát hiện năm 1930, chiêm tinh hiện đại gán thêm nó cho cung này. Người theo hệ cổ vẫn chỉ dùng sao Hoả.
Diêm Vương không còn là hành tinh thì chiêm tinh có bỏ không?
Không. Năm 2006 thiên văn học xếp Diêm Vương thành hành tinh lùn theo tiêu chí vật lý, nhưng chiêm tinh dùng thiên thể như ký hiệu nên vẫn giữ. Đây là hai hệ phân loại phục vụ hai mục đích khác nhau.
Người Bọ Cạp có thật sự thù dai không?
Không có cơ sở nào để nói người sinh trong một khoảng ngày thù dai hơn người khác. Đó là định kiến mạng hình thành từ hình ảnh con vật có nọc và từ các chủ đề biểu tượng mà sách hiện đại gán cho cung này.