Chiêm tinh phương Tây bắt đầu ở Lưỡng Hà, vùng đất giữa hai sông Tigris và Euphrates, nhưng ở dạng rất khác thứ ta thấy trên mạng hôm nay: bầu trời được đọc như điềm báo cho nhà vua và cả xứ sở, không phải cho từng người. Phải qua hơn một nghìn năm ghi chép điềm trời, quan sát và tính toán, vòng hoàng đạo mười hai phần đều nhau mới xuất hiện, khoảng thế kỷ V trước Công nguyên.
Bài này đi từng chặng: người Lưỡng Hà nghĩ gì khi nhìn bầu trời, bộ sách điềm Enuma Anu Enlil được tổ chức ra sao, các học giả gửi báo cáo cho vua Assyria thế nào, bảng sao MUL.APIN liệt kê những chòm nào trên đường đi của Mặt Trăng, và vì sao cuối cùng người ta chia vòng trời thành 12 phần 30 độ. Niên đại thời cổ đại phần nhiều là ước đoán của giới nghiên cứu, nên bài ghi "khoảng" ở những chỗ cần.
Bầu trời như một tấm bảng điềm báo dành cho nhà vua
Với người Lưỡng Hà cổ, các hiện tượng trên trời không phải chuyện riêng của thiên nhiên. Theo cách hiểu phổ biến trong văn bản của họ, các vị thần gửi tín hiệu qua nhiều kênh: gan của con vật hiến tế, hướng bay của chim, sự ra đời bất thường của gia súc, và bầu trời. Đọc điềm là một nghề có học, có sách vở, có thầy trò truyền nghề, gắn với triều đình và đền miếu.
Điểm khác biệt lớn nhất với chiêm tinh hiện đại nằm ở người nhận tin. Điềm trời Lưỡng Hà nói về vua, về mùa màng, về chiến tranh, về dịch bệnh của cả vùng. Một kỳ nguyệt thực, một lần sao Kim mọc sớm hay muộn, một quầng sáng quanh Mặt Trăng đều được coi là lời nhắn cho người đứng đầu. Người dân thường không có "cung" của mình; khái niệm đó còn phải đợi nhiều thế kỷ nữa.
Một điều thú vị là trong hệ tư duy ấy, điềm báo không phải án đã tuyên. Văn bản Lưỡng Hà cho thấy người ta tin điềm xấu có thể được hoá giải bằng nghi lễ, nên đọc điềm đi kèm với các thầy lo nghi thức. Hiểu điều này giúp người đọc hôm nay thấy chiêm tinh khởi đầu như một phần của bộ máy cai trị và tín ngưỡng, chứ không phải một môn tự xem tính cách. Bài chỉ mô tả lịch sử; nó không bàn chuyện điềm nào ứng nghiệm hay không.
Enuma Anu Enlil: bộ sách điềm khoảng bảy mươi phiến
Tên gọi lấy từ câu mở đầu. Người Lưỡng Hà hay đặt tên sách theo mấy chữ đầu tiên. "Enuma Anu Enlil" nghĩa là "Khi thần Anu và thần Enlil", chữ mở đầu của phần dẫn nhập. Giới nghiên cứu thường mô tả bộ sách này gồm khoảng bảy mươi phiến đất sét, chứa vài nghìn điềm, được biên tập thành dạng chuẩn vào khoảng cuối thiên niên kỷ II trước Công nguyên, dù nhiều điềm có gốc sớm hơn.
Mỗi điềm là một câu "nếu… thì…". Cấu trúc gần như cố định: vế đầu mô tả hiện tượng (một kỳ nguyệt thực vào tháng nào, phần nào của Mặt Trăng tối trước, có gió hướng nào đi kèm), vế sau nói điều được cho là sẽ xảy ra với vua hay xứ sở. Văn phong này giống sổ tra cứu hơn là sách triết học: người đọc điềm dò đúng dòng mô tả rồi đọc vế kết quả.
Sách chia theo nhóm hiện tượng. Các phiến được xếp theo đối tượng: Mặt Trăng, Mặt Trời, thời tiết và hiện tượng khí quyển như sấm, mây, động đất, rồi tới các hành tinh và sao cố định. Phần về Mặt Trăng chiếm tỉ lệ lớn, phản ánh việc nguyệt thực được coi là điềm hệ trọng bậc nhất.
Phiến sao Kim của vua Ammisaduqa. Một phiến nổi tiếng trong bộ này, thường được đánh số 63, ghi các lần sao Kim xuất hiện và biến mất ở chân trời qua nhiều năm, cùng điềm đi kèm. Giới sử học dùng nó để bàn niên đại triều đại Babylon cổ, và cuộc tranh luận về cách tính niên đại từ phiến này vẫn chưa ngã ngũ hoàn toàn.
Thư báo cáo gửi vua Assyria và thư viện Nineveh
Nhiều hiểu biết của ta về cách đọc điềm trời trong thực tế đến từ thế kỷ VII trước Công nguyên, thời các vua Assyria như Esarhaddon và Ashurbanipal. Các học giả quan sát trời ở nhiều thành phố viết báo cáo gửi về triều, thường trích một điềm trong sách chuẩn rồi kèm lời giải thích ngắn về việc nó ứng với tình hình hiện tại ra sao. Những báo cáo và thư từ này được giới Assyria học tập hợp, dịch và xuất bản thành bộ lớn.
Qua đó thấy rõ đọc điềm không phải việc một người. Có người quan sát, có người tra sách, có người tranh luận khi hai điềm mâu thuẫn, và có cả lời than phiền về đồng nghiệp đọc sai. Khi nguyệt thực được coi là điềm nguy cho nhà vua, sử liệu cho biết từng có nghi lễ đặt một "vua thế thân" ngồi ngai trong thời gian ngắn để nhận điềm thay. Đây là chi tiết lịch sử được ghi trong thư từ thời Esarhaddon, kể lại để thấy quy mô của niềm tin ấy trong triều đình.
Thư viện của vua Ashurbanipal ở Nineveh lưu bản sao nhiều phiến Enuma Anu Enlil cùng các văn bản thiên văn khác. Khi Nineveh bị phá cuối thế kỷ VII trước Công nguyên, đống phiến đất sét bị vùi trong đổ nát, rồi được khai quật ở thế kỷ XIX. Chính sự cố tình cờ đó giữ lại cho đời sau phần lớn những gì ta biết về điềm trời Lưỡng Hà.
MUL.APIN: bảng sao và những chòm "đứng trên đường đi của Mặt Trăng"
MUL.APIN là tên một tập văn bản thiên văn gồm hai phiến, đặt theo chòm sao mở đầu danh sách (chòm "Cái Cày"). Bản sao còn lại phần nhiều có niên đại thế kỷ VII trước Công nguyên, nhưng nội dung được cho là tập hợp quan sát từ trước đó khá lâu. Đây là tài liệu then chốt để hiểu đường tới vòng hoàng đạo:
- Liệt kê các sao và chòm sao theo ba "con đường" trên trời, gắn với ba vị thần lớn, gần giống cách chia bầu trời thành các dải theo độ cao.
- Ghi ngày trong năm lý tưởng khi từng chòm sao mọc lần đầu lúc rạng sáng, dùng để kiểm lịch và biết khi nào cần thêm tháng nhuận.
- Có một danh sách khoảng mười bảy đến mười tám chòm sao được mô tả là nằm trên đường đi của Mặt Trăng, và Mặt Trời cùng các hành tinh cũng đi qua dải ấy.
- Dùng một "năm lý tưởng" 360 ngày, mười hai tháng mỗi tháng 30 ngày, làm khung tính toán đơn giản.
- Kèm các quy tắc chêm tháng nhuận và đo bóng nắng, cho thấy văn bản phục vụ lịch pháp chứ không chỉ để đọc điềm.
Danh sách chòm sao trên đường đi của Mặt Trăng chính là phôi thai của hoàng đạo: một dải hẹp trên trời mà mọi "kẻ lang thang" sáng nhất đều đi qua. Nhưng ở giai đoạn này, các chòm có kích thước không đều và số lượng nhiều hơn mười hai.
Từ mười tám chòm sao đến mười hai phần 30 độ
Khoảng thế kỷ V trước Công nguyên, các học giả Babylon bắt đầu dùng một vòng hoàng đạo chuẩn hoá: mười hai phần bằng nhau, mỗi phần 30 độ, đặt tên theo chòm sao nằm gần đó. Hệ đếm cơ số 60 của Lưỡng Hà khiến con số 360 và các phần 30 rất tiện cho tính toán. Bảng dưới đặt nghĩa tên Babylon cạnh tên cung quen thuộc; nghĩa là cách dịch phổ biến của giới nghiên cứu, một số tên có nhiều cách hiểu.
| Tên cung hiện nay | Nghĩa của tên Babylon | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bạch Dương | "Người làm thuê" | Hình con cừu đực là lớp tên của Hy Lạp về sau |
| Kim Ngưu | "Bò Trời" | Gần cụm sao Thất Tinh (Pleiades), vốn là một chòm riêng |
| Song Tử | "Cặp song sinh lớn" | Giữ nguyên ý qua tiếng Hy Lạp, Latinh |
| Cự Giải | "Con cua" | Chòm mờ, ít sao sáng |
| Sư Tử | "Con sư tử" | Hình tượng giữ nguyên tới nay |
| Xử Nữ | "Luống cày", gắn với bông lúa mạch của một nữ thần | Sao sáng Spica trong tiếng Latinh nghĩa là bông lúa |
| Thiên Bình | "Cái cân" | Người Hy Lạp có lúc gọi vùng này là "càng bò cạp" |
| Bọ Cạp | "Con bò cạp" | Một trong những hình tượng cổ nhất |
| Nhân Mã | Tên một vị thần cung thủ | Hình người – ngựa cầm cung là lớp sau |
| Ma Kết | "Cá – dê" | Con vật nửa dê nửa cá còn giữ trong hình tượng hiện nay |
| Bảo Bình | "Đấng vĩ đại" | Hình người rót nước đã có từ thời cổ |
| Song Ngư | "Những cái đuôi" | Gắn với hai hình cá và sợi dây nối |
Sự chuẩn hoá này là bước ngoặt: một hành tinh giờ có thể được nói là "ở 12 độ của cung Sư Tử", một toạ độ toán học, thay vì "gần chòm Sư Tử" mơ hồ. Đó cũng là lúc cung và chòm sao bắt đầu tách nhau, chuyện mà về sau hiện tượng tiến động làm lệch thêm.
Nhật ký thiên văn: sáu thế kỷ ghi chép bầu trời từng đêm
Song song với sách điềm, Babylon để lại một kho tư liệu mà giới nghiên cứu gọi là "nhật ký thiên văn". Từ khoảng giữa thế kỷ VII trước Công nguyên cho tới thế kỷ I trước Công nguyên, các học giả ghi gần như đều đặn vị trí Mặt Trăng, hành tinh, thời tiết, mực nước sông, giá vài mặt hàng chính và những sự kiện đáng chú ý trong thành. Đây là một trong những chuỗi quan sát dài nhất còn lại từ thế giới cổ đại.
Từ dữ liệu tích luỹ, người Babylon nhận ra các chu kỳ lặp: sau một số năm nhất định, một hành tinh lại xuất hiện ở gần đúng vị trí cũ vào gần đúng thời điểm cũ. Họ dùng các chu kỳ ấy và những phép tính số học để dự đoán trước vị trí hành tinh, ngày trăng non, khả năng xảy ra nguyệt thực. Thiên văn Babylon thời kỳ muộn vì thế mang tính toán học cao, khác với hình dung "nhìn trời đoán chuyện".
Khả năng tính trước vị trí hành tinh cho bất kỳ ngày nào chính là điều kiện kỹ thuật để lá số cá nhân ra đời. Khi đã có vòng 12 cung đều nhau và có bảng tính, người ta có thể ghi lại bầu trời lúc một đứa trẻ chào đời, kể cả khi đêm đó trời nhiều mây. Bài kế tiếp trong chuyên mục này đi vào chính những lá số đầu tiên ấy.
Điềm trời của nhà vua và lá số của từng người: hai thứ khác nhau
Nhìn lại cả chặng Lưỡng Hà, có ba lớp cần tách bạch khi đọc các bài viết phổ thông. Lớp thứ nhất là thiên văn quan sát và tính toán: ghi vị trí, tìm chu kỳ, lập lịch. Lớp này để lại di sản thật cho khoa học sau này, từ cách chia vòng tròn 360 độ đến dữ liệu nguyệt thực cổ mà các nhà thiên văn hiện đại vẫn dùng để nghiên cứu sự quay của Trái Đất.
Lớp thứ hai là đọc điềm cho nhà nước: hiện tượng trên trời gắn với số phận vua và xứ sở. Lớp thứ ba, xuất hiện muộn nhất, là gắn bầu trời lúc sinh với đời một người. Nhiều bài viết gom cả ba lớp thành một câu "người Babylon đã xem cung hoàng đạo từ năm nghìn năm trước", vừa sai niên đại vừa bỏ mất sự chuyển biến dài.
Hiểu lịch sử không đòi người đọc phải tin hay bác chiêm tinh. Nó chỉ giúp thấy hệ thống mười hai cung mà ta đọc hôm nay là sản phẩm của nhiều thế hệ học giả, nhiều nền văn hoá chồng lên nhau. Những chặng tiếp theo, Ai Cập thời Hy Lạp hoá, Ptolemy, thế giới Hồi giáo, châu Âu trung đại, đều thêm hoặc bớt một lớp nào đó vào khung gốc Lưỡng Hà này.
Câu hỏi thường gặp
Người Babylon có xem cung hoàng đạo cho từng người không?
Trong phần lớn lịch sử Lưỡng Hà thì không. Điềm trời chủ yếu dành cho nhà vua và cả xứ sở. Lá số cá nhân chỉ xuất hiện muộn, khoảng cuối thế kỷ V trước Công nguyên, sau khi vòng 12 cung đều nhau đã được chuẩn hoá và người ta đã tính trước được vị trí hành tinh.
Enuma Anu Enlil là gì?
Đó là bộ sách điềm trời lớn nhất của Lưỡng Hà, gồm khoảng bảy mươi phiến đất sét chứa vài nghìn điềm dạng "nếu hiện tượng này thì điều kia xảy ra". Tên lấy từ mấy chữ mở đầu, nghĩa là "Khi thần Anu và thần Enlil". Bản sao lưu ở thư viện Nineveh là nguồn chính cho giới nghiên cứu.
Vì sao vòng hoàng đạo chia đúng 12 phần 30 độ?
Lưỡng Hà dùng hệ đếm cơ số 60 và một năm lý tưởng 360 ngày, mười hai tháng mỗi tháng 30 ngày. Chia vòng trời theo cùng khung ấy rất tiện cho tính toán. Mười hai phần cũng gần khớp với số lần trăng tròn trong một năm, nên con số này tự nhiên với người làm lịch.
MUL.APIN có phải danh sách 12 cung hoàng đạo không?
Chưa phải. MUL.APIN liệt kê khoảng mười bảy đến mười tám chòm sao nằm trên đường đi của Mặt Trăng, kích thước không đều. Đó là tiền thân của hoàng đạo. Vòng mười hai phần bằng nhau, mỗi phần 30 độ, xuất hiện muộn hơn, vào khoảng thế kỷ V trước Công nguyên.
Nhật ký thiên văn Babylon còn có giá trị gì hôm nay?
Các ghi chép kéo dài nhiều thế kỷ là nguồn dữ liệu quý cho sử học và thiên văn học. Thời điểm nguyệt thực, nhật thực cổ giúp các nhà khoa học kiểm lại tốc độ quay của Trái Đất trong quá khứ, còn ghi chép về giá cả, thời tiết, mực nước sông giúp sử gia hiểu đời sống kinh tế thời đó.
Đọc lịch sử chiêm tinh có nghĩa là công nhận chiêm tinh đúng không?
Không. Lịch sử chỉ cho biết người xưa đã nghĩ và làm gì, vì sao một hệ thống hình thành. Việc chiêm tinh có mô tả đúng con người hay không là câu hỏi khác. Bạn có thể đọc lịch sử như đọc lịch sử một nghi lễ, một tôn giáo hay một môn học cổ, với sự tôn trọng và tỉnh táo.